निवडक धनंजय - विज्ञान कथा ★★★★★

विज्ञानकथा मराठीत आता एक महत्त्वाचा वाङ्मय प्रकार बनली आहे, आणि याचे स्पष्ट उदाहरण सातत्याने प्रकाशित होणाऱ्या विज्ञानकथांमधून तसेच त्यांच्या विविध संग्रहांमधून दिसते. मराठी विज्ञानकथेचा इतिहास आणि तिचा विकास दाखवणारे प्रातिनिधिक संग्रह प्रकाशित झाले आहेत, आणि ‘धनंजय’ मध्ये प्रकाशित झालेल्या विज्ञानकथांचा संग्रह त्यातील एक महत्त्वपूर्ण उदाहरण आहे. एखाद्या वाङ्मय प्रकाराच्या प्रवासाचा मागोवा घेताना अशा संग्रहांचा उपयोग केला जातो. विज्ञानकथेचा प्रसार करण्यामध्ये मराठी विज्ञान परिषदेसारख्या संस्थांचा, तसेच ‘धनंजय’ सारख्या नियतकालिकांच्या संपादकांचा महत्त्वाचा वाटा आहे. या संग्रहाचे विशेष महत्त्व हे आहे की, त्यातून नियतकालिकाच्या संपादकीय दृष्टिकोनाची आणि विज्ञानकथेच्या एकंदर प्रवाहाशी असलेल्या त्याच्या संवादाची चांगली कल्पना मिळते.

या संग्रहातील कथांचा कालखंड १९९० ते २०१२ दरम्यानचा आहे, आणि एक अपवाद फक्त १९७५ मध्ये असलेली निरंजन घाटे यांच्या कथेशी संबंधित आहे. ‘धनंजय’ मासिकाने विज्ञानकथेचा स्वीकार प्रारंभापासूनच केला, विशेषतः १९९० पासून जबाबदार आणि नियमितपणे दिवाळी अंकात विज्ञानकथांचा समावेश केला. यामागे संपादक राजेंद्र कुलकर्णी यांचा विज्ञानकथेच्या प्रति सकारात्मक दृष्टिकोन आणि त्यांची भूमिका महत्त्वाची आहे. या संग्रहातील कथा मुख्यत्वे विज्ञानकथेचे प्रसिद्ध लेखक, जसे की जयंत नारळीकर आणि बाळ फोंडके यांच्या लिखाणासोबतच, इतर लेखकांची आहेत ज्यांनी वेळोवेळी विज्ञानकथा लिहिल्या, परंतु त्यांना मोठ्या प्रमाणावर प्रसिद्धी मिळालेली नाही. या संग्रहातले सर्व लेखक त्याच तितकेच महत्त्वाचे आहेत.

राजेंद्र कुलकर्णी यांच्या संपादकीय दृष्टिकोनातून, विज्ञानकथेने नवनवीन वाचक गाठले आणि त्यांचे वैज्ञानिक दृष्टिकोन अधिक सुस्पष्ट केले. विविध क्षेत्रातील तज्ञांच्या सहकार्याने त्यांनी पर्यावरणासारख्या महत्त्वाच्या प्रश्नांवर आधारित कथा लिहविल्या, ज्यांनी विज्ञानकथेच्या प्रगल्भतेला एक वेगळा आयाम दिला. विज्ञानकथा ही केवळ मनोरंजनासाठी नसून, ती एक महत्त्वपूर्ण विचारवंत दृष्टिकोन आणि जागरूकतेचा साधन होऊ शकते. विज्ञानकथेचा उद्देश फक्त वैज्ञानिक दृष्टीकोन समजावून सांगणे नाही, तर त्या माध्यमातून आपल्याला समोर असलेल्या समस्यांवर वैज्ञानिक उपाय शोधणे हा असावा.

या संग्रहातील यंत्रमानव आणि क्लोन यांचं चित्रण करणाऱ्या काही कथा पाहू. ‘रियलटेक’ ही इब्राहिम अफगाण यांची एक कथा आहे, जिथे प्रगत यंत्रमानव आणि माणूस यांच्यात समानता दिसून येते. यंत्रमानवांना माणसांसारखे समान अधिकार दिले गेले आहेत. या कथेत यंत्रमानवांचे वर्चस्व असलेल्या भविष्यकाळाच्या समाजाची कल्पना मांडली आहे, जिथे माणूस आणि यंत्रमानव यांच्यात एक नवा वंशवाद उभा राहिलेला आहे. यंत्रमानवांचा स्वतंत्र वंश निर्माण झाला आहे, आणि त्यामुळे माणूस आणि यंत्रमानव यांच्यात संघर्ष निर्माण होतो. कथेतील दिनेश यांना यंत्रमानवांबद्दल राग आहे, विशेषतः जेव्हा त्यांचा मुलगा इतर यंत्रमानव मित्रांच्या सहवासात रमला. दिनेश आणि त्याच्यासारख्या प्रतिगामी लोकांनी यंत्रमानवांच्या विरोधात आंदोलन सुरू केले होते, आणि त्यांनी रेने देकार्तच्या प्रतिमा जाळल्या होत्या. देकार्तच्या प्रसिद्ध विधान "आय थिंक, देअरफोर आय ऍम" चा आधार घेऊन यंत्रमानवांनी स्वतंत्र प्रजाती म्हणून मान्यता मिळवली होती, आणि म्हणून प्रतिगामी लोकांना देकार्तविरोधी आक्रोश होता.

कथेत पुढे, दिनेशचा यंत्रमानव विरोध कमी होण्यासाठी त्याचा मित्र त्याला न्यूरोसर्जरी लॅबमध्ये पाठवतो, आणि त्या प्रक्रियेतून दिनेश यंत्रमानवसमर्थक बनतो. कथेतील घटनाक्रमाच्या तुलनेत अफगाण यांनी तयार केलेली वातावरणनिर्मिती अधिक महत्त्वाची आहे. यंत्रमानवांचे औद्योगिक आणि सामाजिक क्षेत्रातील वावरणे, तसेच रियलटेकच्या आभासी विश्वामध्ये माणसाच्या संवेदनांच्या आभासात्मक अनुभवाचे रूपांतर, हे अफगाण यांनी साध्या, पण प्रभावी तपशिलांमध्ये दाखवले आहे. आभासी वास्तवाचा अनुभव कथेत अत्यंत प्रभावीपणे दिला आहे. कथेतील वंश श्रेष्ठत्वाचा अभिनिवेश, माणसाचा अहंकार दुखावल्याची भावना, आणि दुसऱ्या बाजूला यंत्रमानवांची प्रगती, वाढ आणि प्रभाव यासाठी असलेली मानसिकता चांगल्याप्रकारे व्यक्त केली आहे. देकार्तच्या प्रतिमेचा वापर कथेच्या रंगतला एक नवा आयाम देतो, आणि कथेला अधिक गहिरेपण आणि अर्थ देते.

मेघश्री दळवी यांच्या ‘तो’ कथेत एक अ‍ॅक्शन स्टार असलेला चित्रपट अभिनेता स्वतःचा क्लोन तयार करतो, आणि त्याला आपली इमेज आणि करिअर टिकवून ठेवण्यासाठी वापरतो. परंतु, हा क्लोन उलट त्याच्यावर हल्ला करतो आणि खऱ्या अभिनेत्याची हत्या करतो. शशिकांत काळे यांच्या ‘मी जिंकलो! मी हरलो!’ कथेत बुद्धिबळ विश्वविजेता सदानंद गुलाटी आपल्या नावाचा अमर ठरावा म्हणून दोन क्लोन्स तयार करतो. त्यांच्यात सामनाही होतो, परंतु खरी चर्चा क्लोन तयार करणाऱ्या कंपनीवरच होते. क्लोन्सची ओळख अनामिकच राहते, आणि या कथेत स्वतःच्या प्रतिबिंबात गुंतलेली नार्सिसस वृत्ती आणि तिचा फोलपणा स्पष्टपणे व्यक्त झाला आहे.

माधुरी शानभाग यांच्या ‘फिरूनी नवी जन्मेन मी’ या कथेतील कथानक मानवी शरीराला एक यंत्र मानून डिझाईनर बेबी तयार करण्याच्या प्रकल्पावर आधारित आहे. या प्रकल्पात ऊर्वी आणि सिद्धार्थ सहभागी होतात आणि त्यांना हवी तशी सुंदर मुलगी जन्माला घालता येते. मात्र, आई-वडिलांना प्रश्न पडतो की, "या मुलीमध्ये आपल्यातलं काय आहे?" ही कथा सांगते की, मूल होणं ही केवळ जीवशास्त्रीय प्रक्रिया नाही, त्यात मातृत्वाच्या गहिर्या भावनाही गुंतलेल्या असतात. नैसर्गिक प्रजनन प्रक्रियेत हस्तक्षेप करून नवी क्षमता असलेले जीव निर्माण करणे, हा जैवतंत्रज्ञानाचा मुख्य विषय आहे. जनुकीय रचनांमध्ये बदल, स्टेम सेल्स वाढवणे, आणि ऑर्गन्स फॉर्मिंग करून जे नवीन वास्तव निर्माण होतात, त्याचा अभ्यास या संग्रहातील काही कथांमध्ये केला गेला आहे.

विधायक आणि विध्वंसक, सुपरमॅन आणि फ्रँकेन्स्टीन अशा विविध रूपांमध्ये जीन तंत्रज्ञानाची कल्पना साहित्यातून अनेक वेळा व्यक्त झाली आहे. जैवतंत्रज्ञानाने या कल्पनांना वास्तविकतेचा आधार दिला आहे, ज्यामुळे या विज्ञानाच्या क्षेत्राशी संबंधित भीती आणि आकर्षण अधिक स्पष्ट होतात. म. वि. दिवेकरांची ‘विश्वामित्राची प्रतिसृष्टी’ ही कथा या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाची आणि प्रभावी आहे. विचार आणि विकार यांचा नाट्यमय वापर या कथेत केल्याने ती आणखी रोचक बनली आहे. उत्कृष्ट वातावरणनिर्मिती, उत्कंठापूर्ण घटनाक्रम, आणि जिवंत व्यक्तिमत्त्वांच्या चित्रणामुळे ही कथा वाचनीय बनली आहे. कथेची पार्श्वभूमी बंगलोरमधील एका जेनेटिक इंजिनीअिरग इन्स्टिटय़ूटमध्ये आहे, जिथे शास्त्रज्ञांची महत्त्वाकांक्षा आहे, गेंडयाची ताकद, चित्त्याची चपळता आणि डुकराची रोगप्रतिकारशक्ती माणसाच्या जनुकांमध्ये समाविष्ट करणे.

कथेचा निवेदक असलेला शास्त्रज्ञ आणि डॉ. पूर्णिमा यांच्या मार्गदर्शनाखाली एडिसनचा जन्म होतो. डुकराच्या शरीरातील रोगप्रतिबंधक जनुक मानवी शरीरात आणून, टेस्ट टय़ूब पद्धतीने एडिसनला जन्म दिला जातो. एक दिवस शास्त्रज्ञ सहकाऱ्यांची पार्टी असताना, छोटा एडिसन अचानक येतो आणि त्याच्या अप्रतिबंधित भुक आणि घशातील गुरगुर आवाजाने पार्टीचा गोंधळ होतो. डॉ. राजीवच्या शेरेबाजीमुळे बिथरलेला एडिसन रागाच्या भरात डॉ. राजीवचा खून करतो. या घटनेपासून कथेची सुरुवात होते आणि त्यामागचे थर उलगडत जातात. जैवतंत्रज्ञानावर आधारित ही विज्ञानकथा एका स्तरावर प्रयोगांच्या धोके, गिनीपिग्जप्रमाणे वापर आणि मानवी हस्तक्षेपामुळे उभ्या राहणारे नतिक प्रश्न उचलते.

कथेचा दुसरा स्तर श्वापदांच्या वर्तनाचे आणि मानवी वर्तनाचे तुलनात्मक अध्ययन आहे. त्यांच्यातील साम्य आणि विरोध कथेला आणखी एक गडद पैलू देतो. तिसरा स्तर म्हणजे डॉ. राजीव, डॉ. पूर्णिमा आणि निवेदक यांच्यातील प्रेमाच्या त्रिकोणाचे आणि शास्त्रज्ञाच्या कपट नीतीचे चित्रण. ही कथा एका अर्थाने ‘ज्युरासिक पार्क’ चित्रपटाची आठवण करून देते, पण त्यात निसर्गाला शरण जाणारा शेवट कथेला बोधकथेच्या रूपात परिवर्तित करतो, ज्यामुळे कथेची गुणवत्ता काहीशी कमी होते. ‘पीक’ या शुभदा गोगटे यांच्या कथेत गव्हाची एक नवीन जात जगभर पसरते. ती कोण आणली, ती कशी पसरण्यास सुरुवात झाली, याची काहीच माहिती नाही. या गहाण्या गहाण्या, चुकवून असलेल्या रहस्याचा उलगडा कथेच्या शेवटी होतो. खरंतर, परग्रहावरच्या त्रिपाद प्रजातींनी, लपून-छपून, या विषारी गव्हाच्या जातीला पृथ्वीवर पसरवलेलं असतं. हे अन्नधान्य खाल्ल्याने माणसाची लढाऊ वृत्ती कमी होऊन तो परग्रहावरील जीवांना शरण जाऊ लागतो. परग्रहावरील त्रिपाद हळूहळू पृथ्वीवर नियंत्रण मिळवतात, आणि पृथ्वीचं पर्यावरण पूर्णपणे बदलून टाकणारं एक वळण घेतं. ही घटना अँथ्रोपोसिन युगात घडते, ज्याच्यात मानवाचे पर्यावरणावर असलेले प्रभाव नव्याने परिभाषित होतात.

या संग्रहातील विज्ञानकथांचे स्वरूप अत्यंत विविधतेने भरलेलं आहे. या कथांमधून विषयांच्या विविधतेचा सहज परिचय मिळतो. मराठी विज्ञानकथेचा एकूणच जो अभ्यास केला जातो, त्याचं प्रतिबिंब या कथांमध्येही दिसून येतं. विज्ञानकथा ही एक विशिष्ट वाङ्मय प्रकार असली तरी, शेवटी ती एक कथा आहे, आणि म्हणूनच साहित्यिक निकष तिच्यावर लागू होतात. त्यामुळे विज्ञानकथा प्रथम आणि सर्वप्रथम एक कथा असली पाहिजे. विज्ञानप्रसार किंवा प्रबोधन हा कथेचा मुख्य उद्देश असू नये. मराठी विज्ञानकथांमध्ये अनेकदा एखादी तात्त्विक किंवा बोधप्रद भूमिका असते. उदाहरणार्थ, माणसाच्या नतिक दिवाळखोरीची व ह्या प्रक्रियेमुळे परग्रहावरच्या जीवांचा प्रेषित म्हणून आलेला प्रतिसाद किंवा विज्ञानाच्या धोक्यांपेक्षा आधीच्या जीवनाकडे असलेली ओढ या गोष्टी दिसून येतात.

विज्ञानाने जरी जग बदललं असलं तरी विज्ञानकथांमधल्या पात्रांची मानसिकता जुन्या मूल्यव्यवस्थेत आणि भावविश्वात अडकलेली दिसते. विज्ञानकथेने आजच्या जीवनातील अंतर्विरोध आणि गुंतागुंतीचे सुस्पष्टपणे चित्रण करायला हवं आणि त्यावर निर्णायक भाष्य न करता, समस्यांची उत्तरं वाचकांवर सोडवायला हवीत. असे केल्याने या कथांचे साहित्यमूल्य खूपच वाढेल.