Prakash Shenoy's Diary

आधुनिक मराठी विज्ञान कथांचे भीष्म पितामह कोण असे कोणी विचारले तर निरंजन घाटे यांचे चित्र समोर उभे राहते. मी कॉलेजला असल्यापासून त्यांच्या विविध विज्ञान कथांचा आणि विज्ञान लेखनाचा आस्वाद घेतला आहे. त्यांचे कथा लेखन ओघवते आणि चातुर्यपूर्ण असते. स्वप्नचौर्य हा एक कथासंग्रह माझ्या वाचनात आला. विज्ञानकथांचे पितामह या नात्याने त्यांच्याकडून अपेक्षा फार असतात, पण प्रत्येक वेळी हे रसायन जुळून येईलच असे काही नाही. अगदी पहिल्या 'पराभूत' या कथेने माझी निराशा केली. घाटे सर नेहमी त्यांच्या कथा एका अंधारात सुरू करतात. निम्मी कथा वाचेपर्यन्त कशाचा पायपोस कशाला लागत नाही. आणि कथेच्या अगदी शेवटी त्या कथेतील विज्ञानाचा उलगडा  करतात. या कथेचे असेच झाले आहे. अगदी निम्याहून अधिक कथा संपेपर्यंत काय चालले आहे ते समजत नाही. कुठले पात्र कोणाचे काय लागते हे न समजल्यामुळे बराच गोंधळ उडतो. घाटे सरांनी कथा सुरुवात करताना, कथेची पार्श्वभूमी थोडक्यात सांगणे वाचकांच्या दृष्टीने सोईचे ठरेल असे वाटते. अयोनिज या कथेत मानवी क्लोनिंगची कल्पना सुचवून शेवटी अचानक त्याचा ज्योतिष शास्त्राशी संबंध लावून थोडी निराशा केल...

दक्ष त्यागी हे नाव आधी कधी ऐकले नव्हते. एकदा सहज अॅमेझोनवरील बुकस्टोर चाळत असताना, अ नेशन ऑफ इडियटस हे पुस्तक दिसले. नावावरूनच हे पुस्तक एखाद्या 'दिमागी नक्षल' ने लिहिले असण्याची दाट शक्यता वाटली. ते काही प्रमाणात खरेही ठरले. या पुस्तकात भारतीय पारंपारीक रूढी, कल्पना इत्यादींना वेड्यात काढले आहे. काही गोष्टी निंदनीय आहे हे जरी खरे असले, तरी काही गोष्टी परंपरा जतन करण्यासाठी आवश्यकही असतात. प्रत्येक गोष्ट कम्युनीस्ट लेन्स मधून पाहून चालत नाही. या कम्युनीस्ट विचारसरणीतही अनेक त्रुटी आहेत हे 'दिमागी नक्षलवादी' सोईस्करपणे विसरतात. हा दक्ष त्यागी त्यातलाच एक दिसतो. प्रत्येक प्रस्थापीत गोष्टींविरुद्ध बंड करायचे ही यांची मानसिकता असल्याचे दिसून येते. या पुस्तकातील बुद्धीला न पटणारा विरोधाभास जर बाजूला ठेवला तर तसे हे पुस्तक वाचण्याजोगे मनोरंजक झालेले आहे. भारतातील काही गोष्टी पारंपारीक रिवाज म्हणून मान्यताप्राप्त आहेत. त्यांच्या इतिहास भूगोलाची कोणी चर्चा करत नाही. उदाहरणार्थ भावाने बहिणीला राखी बांधण्याची प्रथा. परंतु भारतातील काही तथाकथित पुरोगामी लोक (ज्यांना हल्लीच मोदीजीं...

"ब्रह्मांडात आपण खरोखरच एकटे आहोत का?" हा मानवी इतिहासातील सर्वात गूढ आणि रोमांचक प्रश्न आहे. याच प्रश्नाचा अतिशय रंजक आणि नाविन्यपूर्ण अंगाने वेध घेणारे पुस्तक म्हणजे 'द पॉसिबिलिटी ऑफ लाईफ'. साधारणतः जेव्हा आपण परग्रहवासीयांबद्दल विचार करतो, तेव्हा आपल्या डोळ्यांसमोर हॉलीवूड चित्रपटांमधील अवाढव्य डोळे असणारे किंवा पृथ्वीवर हल्ला करणारे जीव येतात. परंतु, जेमी ग्रीन यांचे हे पुस्तक या साच्याबाहेर पडून, विज्ञानाचे नियम आणि मानवी कल्पनाशक्ती यांची सुरेख सांगड घालत एका नव्या विश्वाची सफर घडवते. हे पुस्तक केवळ परग्रहवासीयांच्या शोधापुरते मर्यादित नाही, तर ते 'माणूस असणे म्हणजे नेमके काय?' या अधिक सखोल व तत्त्वज्ञानात्मक प्रश्नाचाही वेध घेते.    हे पुस्तक प्रामुख्याने जीवशास्त्राची उत्पत्ती, एक्झोप्लॅनेट्सचा शोध आणि 'गोल्डीलॉक्स झोन' (जिथे जीवसृष्टी फुलण्यासाठी योग्य तापमान असते) यांसारख्या संकल्पनांभोवती फिरते. १९९२ मध्ये जेव्हा पहिल्या एक्झोप्लॅनेटचा शोध लागला, तेव्हापासून खगोलशास्त्रात एक मोठी क्रांती झाली. ग्रीन यांनी या पुस्तकाची विभागणी 'उत्पत्ती...

     भारतातील गुन्हेगारी विश्वावर आणि विशेषतः मुंबईच्या अंडरवर्ल्डवर लिहिणाऱ्या मोजक्या आणि ख्यातनाम लेखकांमध्ये 'एस. हुसेन झैदी' यांचे नाव अत्यंत आदराने आणि कुतूहलाने घेतले जाते. 'डोंगरी टू दुबई', 'माफिया क्वीन्स ऑफ मुंबई' आणि 'ब्लॅक फ्रायडे' यांसारख्या गाजलेल्या पुस्तकांमधून त्यांनी अंडरवर्ल्डचे अतिशय वास्तववादी दर्शन वाचकांना घडवले आहे. २६ जुलै २०२४ रोजी सायमन अँड शुस्टर द्वारे प्रकाशित झालेले त्यांचे 'द डेंजरस डझन: हिटमेन ऑफ द मुंबई अंडरवर्ल्ड' हे पुस्तक याच मालिकेतले एक अत्यंत थरारक पुस्तक आहे.      या पुस्तकात झैदी यांनी मुंबई अंडरवर्ल्डमधील बारा कुख्यात 'हिटमेन्स'च्या (सुपारी घेऊन हत्या करणारे गुंड) आयुष्यावर प्रकाश टाकला आहे. मुन्ना झिंगाडा, फरीद तानाशा, बाबा रेड्डी यांसारख्या, अंडरवर्ल्डच्या गुन्हेगारी साम्राज्यात स्वतःचे वर्चस्व नसतानाही आपल्या बॉसच्या आदेशावर रक्ताचे सडे पाडणाऱ्या या १२ क्रूर मारेकऱ्यांच्या कथा या पुस्तकात मांडण्यात आल्या आहेत. स्वतःची टोळी नसतानाही या मारेकऱ्यांचा पोलिसांच्या केस डायऱ्यांमध्ये आणि फायलींमध्ये ...

अनिल लांबा यांच्या फ्लर्टींग विथ स्टॉकस् या पुस्तकातील एक छोटा उतारा एकदा एका वर्तमानपत्रात माझ्या वाचनात आला. तो मला अत्यंत उत्कंठावर्धक वाटला आणि मी हे पुस्तक वाचायचे ठरवले. त्या उताऱ्यात शेअरमार्केट संदर्भातल्या लोकांच्या आयुष्यातला एक छान प्रसंग चित्रित केला होता. त्या उताऱ्यावरून हे पुस्तक काहीसे कथा स्वरूपात आहे असे माझे मत झाले होते. पण हे पुस्तक वाचायला घेतल्यावर माझी निराशा झाली. हे पुस्तक एक स्टॉक मार्केटचे मॅन्युअल असून त्यात त्यातील विविध संदर्भांचा अर्थ सांगितला आहे, हे माझ्या लक्षात आले. प्रत्यक्ष जीवनातले गंमतीदार प्रसंग फार कमी दिलेले आहेत. लेखक अनिल लांबा हे एक चार्टर्ड अकाऊंटंट असल्यामुळे त्याचा प्रभाव या पुस्तकावर पडला आहे. एखाद्या चार्टर्ड अकाऊंटंटने (गुंतवणूकदाराने नव्हे) स्टॉक मार्केटचे विश्लेषण कंपन्यांच्या नफा-नुकसानीच्या (बॅलेन्स शीट) आकडेवारीवरुन कसे करावे, त्यातील विवध संदर्भांचा अर्थ काय याचा विचार पुस्तकात केला आहे. परंतु सर्वसाधारण गुंतवणूकदार हे आकडे कसे फसवे असतात हे जाणतो. चांगली कंपनी शोधण्यासाठी कुठल्याही आकडेवारीचा अभ्यास करण्याची गरज नसते. कुठल्याही...

मराठी साहित्यामध्ये आंतरराष्ट्रीय राजकारण, जागतिक घडामोडी आणि परकीय देशांचा इतिहास यांवर सखोल व अभ्यासपूर्ण लेखन करणारे मोजकेच लेखक आहेत; त्यामध्ये ज्येष्ठ पत्रकार आणि साहित्यिक अरुण साधू यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते. त्यांचे 'ड्रॅगन जागा झाल्यावर' हे पुस्तक चीनच्या राजकीय, आर्थिक आणि सामाजिक उत्थानाचा अत्यंत बारकाईने वेध घेणारे एक महत्त्वाचे साहित्य आहे. 'ड्रॅगन' हे चीनचे जागतिक प्रतीक मानले जाते. शतकानुशतके स्वतःच्याच कोषात असलेला आणि एकाधिकारशाहीच्या झोपेत असलेला हा 'ड्रॅगन' जेव्हा जागा होतो, तेव्हा तो जागतिक राजकारणासाठी, अर्थव्यवस्थेसाठी आणि विशेषतः भारतासारख्या शेजारी राष्ट्रासाठी किती मोठे आव्हान निर्माण करू शकतो, याचे सविस्तर विश्लेषण या पुस्तकात करण्यात आले आहे. बऱ्याचदा भारतीय लेखकांकडून चीनबद्दल लिहिल्या जाणाऱ्या साहित्यात १९६२ च्या युद्धाची कटुता किंवा एक 'शत्रू राष्ट्र' म्हणून असलेला पूर्वग्रह डोकावतो. मात्र, अरुण साधू यांनी एका कसलेल्या पत्रकाराच्या भूमिकेतून चीनकडे अत्यंत तटस्थपणे पाहिले आहे. चीनच्या प्रगतीचे श्रेय त्यांना देताना लेखका...

विठ्ठल माल्या हे अत्यंत हुशार बिजनेसमेन होते. आपल्या कारकिर्दीत त्यांनी अत्यंत कंजूषपणे बिजनेस चालवला आणि शून्यातून यूनायटेड ब्रेवरीजचे साम्राज्य विकसित केले. कंपन्यांचे बॅलेन्स शिट तपासण्यात वाकबगार असलेले विठ्ठल, तोट्यात चाललेले उद्योग विकत घ्यायचे आणि ते आपल्या उद्योगात सामाऊन घेऊन आपल्या व्यवस्थापन कौशल्यातून ते फायद्यात आणायचे. आपले संपूर्ण आयुष्य ते अत्यंत साधेपणाने राहीले. आपल्या एकेक पैशाचा हिशेब ते अत्यंत सचोटीने ठेवायचे. 1983 मध्ये त्यांच्या अकाली मृत्युनंतर हे साम्राज्य विजय माल्या यांच्या पदरात पडले. त्याची त्यांनी कशी वाट लावली याचा वृत्तान्त या पुस्तकात आहे.  सुरुवातीला बाप से बेटा सवाई या न्यायाने विजय मल्ल्या यांनी कंपनीची भरपूर प्रगती केली, परंतु कालांतराने या यशाची नशा त्यांच्या डोक्यात शिरली. त्यांनी त्यांच्या भोवती खुशमस्कारांची प्रभावळ निर्माण केली. साहेबांची थुंकी झेलायची एवढेच त्यांचे काम होते. त्यांनी अनेक महत्त्वाच्या निर्णयावर विजय माल्ल्या यांची दिशाभूल केली. जे त्यांना योग्य मार्गदर्शन करत होते त्यांचे ते ऐकेनासे झाले. त्यांचे वर्तन आपल्या वडिलांच्या बिल...

'खुल्लम खुल्ला: ऋषी कपूर अनसेन्सॉर्ड' हे पुस्तक हातात घेताना मला वाटलं होतं की हे एखादं गुळगुळीत आणि सभ्य बॉलिवूड आत्मचरित्र असेल—ज्यातून गॉसिप आणि वादग्रस्त गोष्टींना शिताफीने बगल दिली असेल. पण प्रत्यक्षात, मला असं वाटलं जणू मी थेट चिंटूच्या (ऋषी कपूर) शेजारी, हातात व्हिस्कीचा ग्लास घेऊन एका धुरकट 'ग्रीन रूम'मध्ये बसलो आहे आणि तो त्याच्या आयुष्यातल्या प्रत्येक गोष्टीचा, प्रत्येक वादाचा आणि प्रत्येक हृदयभंगाचा पाढा माझ्यासमोर वाचत आहे. हा अनुभव अतिशय जवळचा, अंगावर काटा आणणारा आणि प्रसंगी अगदी खळबळजनक होता. ही एखाद्या चित्रपट ताऱ्यासोबत चहा पिताना मारलेली गप्पांची साधी मैफल नाही; तर भरधाव वेगाने जगलेल्या एका आयुष्याचा हा 'बॅकस्टेज पास' आहे. राज कपूर यांचा मुलगा, रणबीर कपूरचा बाप आणि बॉलिवूडचा कायमस्वरूपी 'लव्हर बॉय' असलेला ऋषी कपूर—फक्त आपल्या घराण्याच्या वलयावर सहज विसंबून राहू शकला असता. पण 'खुल्लम खुल्ला'च्या आकर्षणाचे मुख्य कारण हेच आहे की, त्याने तसं करायला स्पष्ट नकार दिला. 'मेरा नाम जोकर' मधील त्याच्या नवख्या पदार्पणापासून ते 'ब...

भारतीय साहित्याच्या विश्वात इतिहास आणि पौराणिक कथांचे अतिशय वेगाने आणि चित्रपटमय शैलीत सादरीकरण करण्यासाठी प्रख्यात लेखक अमिश त्रिपाठी ओळखले जातात. 'शिवा ट्रायलॉजी'पासून ते 'लेजेंड ऑफ सुहेलदेव'पर्यंत त्यांनी आपल्या विशिष्ट लेखनशैलीने वाचकांना नेहमीच खिळवून ठेवले आहे. 'द चोला टायगर्स: अ‍ॅव्हेंजर्स ऑफ सोमनाथ' या त्यांच्या नवीन पुस्तकाने या ऐतिहासिक रोमांचक साहित्याच्या परंपरेत एक अत्यंत मानाचा अध्याय जोडला आहे. हे पुस्तक वाचकाला थेट इसवी सन १०२५ च्या कालखंडात घेऊन जाते. ही तीच वेळ आहे, जेव्हा क्रूर आक्रमक महमूद गझनी याने गुजरातच्या पवित्र आणि वैभवशाली सोमनाथ मंदिरावर भीषण हल्ला करून अतोनात विध्वंस केला होता. सोमनाथ मंदिरातील पवित्र शिवलिंगाची झालेली विटंबना, निष्पाप प्रजेचा झालेला संहार आणि मंदिराची झालेली प्रचंड लूट या राखेतून उफाळून आलेली सूडाची आणि न्यायाची प्रबळ भावना, हा या पुस्तकाचा मुख्य गाभा आहे. एका उद्ध्वस्त झालेल्या राष्ट्राला पुन्हा उभे करण्यासाठी आणि शत्रूला धडा शिकवण्यासाठी रचलेला हा एक अभूतपूर्व कट आहे. कथेचे मुख्य केंद्र आहेत इतिहासातील महान सम्राट...

मायकेल क्रायटन यांच्या 'टाइमलाइन' या अत्यंत रंजक आणि उत्कंठावर्धक कादंबरीने भूतकाळाला अक्षरशः जिवंत केले आहे. विज्ञानाच्या अमर्याद शक्यतांचा जणू त्यांना आधीच अंदाज आला असावा. ही कादंबरी वाचकाला अनपेक्षित रहस्य आणि धोक्यांच्या एका नव्या जगात घेऊन जाते, जिथे 'नेमके काय शक्य आहे?' याविषयीच्या आपल्या मूलभूत धारणाच मुळासकट बदलून जातात. भविष्यातील विज्ञान (उदयोन्मुख 'क्वांटम' तंत्रज्ञान) आणि मध्ययुगीन भूतकाळातील गुंतागुंतीचे वास्तव यांचा एक अनोखा संगम या भव्य साहसी कथेत पाहायला मिळतो. या कादंबरीची सुरुवात एकविसाव्या शतकाच्या उंबरठ्यावर होते, म्हणजेच आपल्या वर्तमानकाळात, जिथे तंत्रज्ञानात प्रचंड मोठी क्रांती घडत आहे. एका धाडसी तंत्रज्ञान कंपनीने 'क्वांटम कम्प्युटर' बनवण्यात यश मिळवले आहे. अतिशय वेगवान कम्प्युटिंग आणि क्रांतीकारी 'डेटा बँक्स'च्या मदतीने, एखाद्या माणसाची हुबेहूब 'कॉपी' (प्रतिकृती) बनवण्याचे विज्ञान-कथांमधले स्वप्न या कंपनीने वास्तवात आणले आहे. इतकेच नाही, तर त्यांनी 'क्वांटम फोम' कणांमध्ये बदल करून त्यांचा आकार वाढवण्यातही...

फ्रीडम एट मिडनाइट हे लॅरी कॉलीन्स आणि डॉमिनिक लेपियर या विदेशी जोडगोळीने लिहिलेला भारताच्या स्वातंत्र्याचा इतिहास आहे. साहजिकच तो त्यांच्या विदेशी दृष्टिकोनातून लिहिलेला आहे. पाश्चिमात्य लोकांना भारतीय संस्कृती आणि विचारधारा नीट समजत नाही आणि भारतातील अनेक पारंपारीक संकल्पना त्यांना वेडगळ वाटतात. भारतीय लोकांच्या दारीद्र्याचे आणि गलीच्छपणाचे वर्णन करताना, त्यांची ती अवस्था, त्यांच्यावर १५० वर्षे राज्य करणाऱ्या ब्रिटीश लोकांच्या अमानुष पिळवणुकीने झाली आहे, याचा त्यांना विसर पडतो. पुस्तकात भारतीय लोकांच्या अजागळपणाचा तिरस्कार आणि ब्रिटिश लोकांच्या शिस्तबद्द आचरणाचे कौतुक केलेले आहे. लॉर्ड माऊंटबॅटन नसते तर भारताची वाट लागली असती असा सुर या पुस्तकात बघायला मिळतो. स्वातंत्र्याच्या पूर्वसंध्येत भारतात भयंकर गोंधळ चालला होता. दुसऱ्या महायुद्धात पोळून निघल्यानंतर आपल्या वसाहतींच्या बोज्यातून अचानकपणे बाहेर पडण्याची ब्रिटनला घाई झाली होती. अचानक त्यांचा भारतातील रस कमी झाला होता. भारतातील व्यवस्था लवकरात लवकर भारतीय नेत्यांच्या बोकांडी मारून त्यांना पलायन करायचे होते. तरी आम्ही शिस्तबद्धरित्या...

गेल्या कित्येक वर्षांपासून पुस्तकांच्या दुनियेत आणि साहित्य वर्तुळात 'अलकेमीस्ट' (The Alchemist) या नावाची जोरदार चर्चा मी ऐकत आलो आहे. तुम्ही कोणत्याही बुकस्टोअरमध्ये जा किंवा ॲमेझॉनसारख्या ऑनलाईन शॉपिंग साइटवर फेरफटका मारा, 'बेस्टसेलर' या शीर्षकाखाली हे पुस्तक नेहमीच झळकताना दिसते. त्याचे मुखपृष्ठ आणि त्यावरील अफाट खपाचे आकडे पाहून साहजिकच कोणालाही उत्सुकता वाटावी, तशीच ती मलाही वाटली होती. पण गमतीचा भाग असा की, या पुस्तकाच्या नावावरून माझा सुरुवातीला एक मोठा गैरसमज झाला होता. शालेय जीवनात विज्ञानाचा अभ्यास करताना आम्ही 'किमयागार' किंवा 'अलकेमीस्ट' यांच्याबद्दल वाचले होते. हे असे प्राचीन संशोधक होते, जे सामान्य धातूंचे, विशेषतः लोखंडाचे सोने बनवण्याच्या प्रयत्नात आयुष्य खर्ची घालत असत. 'परीस' या काल्पनिक दगडाचा शोध हे त्यांचे ध्येय असे. त्यामुळे मला वाटले की, हे पुस्तक कदाचित त्या प्राचीन विज्ञानावर किंवा त्या संशोधकांच्या चरित्रावर आधारित एखादे माहितीपर पुस्तक असावे. याच कुतूहलापोटी आणि काही अंशी सामाजिक दबावापोटी (कारण 'हे पुस्तक वाचलेच प...

भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासात अनेक पर्व होऊन गेली, पण ज्या पर्वाने ब्रिटीश साम्राज्याचा पाया खरोखरच हादरवून सोडला, ते पर्व म्हणजे 'नेताजी सुभाषचंद्र बोस' आणि त्यांची 'आझाद हिंद फौज'. हे रोमहर्षक पर्व मराठी वाचकांसमोर जिवंत करण्याचे शिवधनुष्य ज्येष्ठ पत्रकार आणि इतिहास अभ्यासक वि. स. वाळिंबे यांनी आपल्या 'नेताजी' या पुस्तकातून समर्थपणे पेलले आहे. वि. स. वाळिंबे यांची लेखनशैली ही केवळ माहिती देणारी नसून ती वाचकाला त्या काळात घेऊन जाणारी आहे. 'व्होल्गा जेथे गंगेला मिळते' असो किंवा 'सतराशे सत्तावन', वाळिंबे इतिहास रंजकरीत्या पण सत्यतेचा आधार न सोडता मांडतात. 'नेताजी' हे पुस्तकही त्याला अपवाद नाही. हे केवळ सुभाषबाबूंचे चरित्र नाही, तर एका अशा महानायकाची गाथा आहे ज्याने "शत्रूचा शत्रू तो आपला मित्र" हे चाणक्यनीतीचे तत्त्व वापरून जागतिक राजकारणाच्या पटावर भारताच्या स्वातंत्र्याचा डाव मांडला. पुस्तकाची सुरुवातच अत्यंत वेगवान आणि नाट्यमय आहे. वाळिंब्यांची भाषा ओघवती आणि प्रवाही आहे. अनेकदा हे पुस्तक वाचताना आपण एखादी 'थ्रिलर...

वॅसिली मित्रोखिन यांनी त्यांच्या कारकिर्दीची सुरुवात केजीबीच्या पहिल्या मुख्य संचालनालयाच्या परदेशी हेरगिरी करणाऱ्या विभागामधून केली. जेव्हा मित्रोखिन यांनी निकिता ख्रुश्चेव्हच्या एका गुप्त भाषणावर टीका केली तेव्हा त्यांना ऑपरेशन्समधून अभिलेखागारात (डॉक्युमेंट अर्काइवज विभागात) स्थानांतरित करण्यात आले. १९६० च्या अखेरीस, केजीबीचे लुब्यांका हे मुख्यालय अपुरे पडू लागल्याने मॉस्कोबाहेर यासेनेव्हो येथे एक नवीन इमारत बांधली. या इमारतीला मुख्य संचालनालयाचा दर्जा देण्यात आला आणि तेथून सर्व परदेशी कारवायांवर नियंत्रण ठेवण्यात येऊ लागले. त्या वेळी अभिलेखागार विभागाचे प्रमुख असलेले मित्रोखिन यांना कागदपत्रांची यादी तयार करण्याचे आणि नवीन मुख्यालयात त्यांचे सुव्यवस्थित हस्तांतरण पाहण्याचे काम सोपवण्यात आले. भव्य अभिलेखागाराचे हस्तांतरण पूर्ण व्हायला १९७२ ते १९८४ अशी १२ वर्षे लागली. या गदारोळाचा फायदा घेऊन मित्रोखिन यांनी त्यातली काही कागदपत्रे आणि त्यांतील मजकूर चोरला. १९९० मध्ये सोविएत संघाचे विघटन झाले. त्याचा फायदा घेऊन तो लाटव्हियाला गेला आणि त्याने तेथील ब्रिटिश आणि अमेरिकन गुप्तचर संस्थांशी ...

मार्क टुली यांचा जन्म ब्रिटीश कालीन भारतात झाला. त्याकाळी त्यांना भारतीय समाजापासून कटाक्षाने दूर ठेवण्यात आले. त्यांचे शिक्षण इंग्लंडमध्ये झाले. त्यामुळे ते काहीसे अर्धवट भारतीय आहेत. त्यांचा भारताकडे पाहण्याचा दृष्टिकोण गोऱ्या ब्रिटिशांप्रमाणे पूर्वग्रहदूषित आहे. ज्याप्रमाणे गोऱ्यांना भारतीय समाजाच्या भावना समजत नाही, तसेच मार्क यांचेही झाले आहे. त्यांच्या लिखाणातून हे जाणवते. काही प्रमाणात त्यांची भारतातील लोकांच्या अध्यात्माविषयी, भ्रस्टाचाराविषयी मत योग्य असले तरी बऱ्याच गोष्टींची जाण आपण पूर्णपणे भारतीय असल्याशिवाय होत नाही हेही तितकेच खरे आहे. त्यामुळे या पुस्तकातील काही टीका काही विचार एक भारतीय म्हणून आपल्याला पटत नाहीत. तीस वर्षांहूनही अधिक काळ बी. बी. सी. चे भारतातील प्रतिनिधी म्हणून काम करीत असताना मार्क टुली यांना 'वाईट सरकारी प्रशासन' या केवळ एकाच कारणामुळे भारताच्या प्रगतीला खीळ बसली आहे हे लक्षात आलं. अयोध्या प्रकरणानंतर खुद्द अयोध्येमधील हिंदू लोकांची सहिष्णू वृत्ती, गालिचे विणणार्‍या बालकामगारांच्या प्रश्‍नाचे खरे आणि राजकीय स्वरूप, तेहलका प्रकरणातून उघड झालेल...

मराठी साहित्याच्या प्रांतात 'रहस्यकथांचा बादशहा' हे बिरूद मिरवणारे 'धनंजय' नियतकालिक म्हणजे केवळ एक मासिक नसून, तो अनेक पिढ्यांच्या वाचनानंदाचा एक अविभाज्य भाग आहे. नुकताच या नियतकालिकाने आपला पन्नास वर्षांचा यशस्वी प्रवास पूर्ण केला. या सुवर्णमहोत्सवी वर्षानिमित्त अनेक पुस्तक विक्रेत्यांच्या वेबसाइटवर 'गेल्या पन्नास वर्षांतील निवडक रहस्य, भय आणि गूढकथांचा महासंग्रह' असा जो उल्लेख आढळतो, तो कोणत्याही दर्जेदार वाचनप्रेमीला हे पुस्तक खरेदी करण्यासाठी उद्युक्त करण्यास पुरेसा ठरतो. आजच्या धावपळीच्या आणि तंत्रज्ञानाने व्यापलेल्या युगात आपण मोबाइलच्या स्क्रीनमध्ये हरवलो आहोत. परंतु, पूर्वीचा काळ वेगळा होता. जेव्हा दृकश्राव्य माध्यमांची कमतरता होती, तेव्हा सुशिक्षित आणि मध्यमवर्गीय मराठी माणसांमध्ये वाचनाचे प्रचंड वेड होते. मुंबईच्या लोकल ट्रेनमध्ये प्रवास करताना आज जसे प्रत्येकाच्या हातात स्मार्टफोन दिसतात, तसे त्या काळी प्रवाशांच्या हातात एखादे उत्कंठावर्धक 'पॉकेट नॉवेल' असायचे. या पॉकेट नॉवेल्सच्या आणि रहस्यकथांच्या विश्वात 'धनंजय' हे नाव अग्रक्रमाने...

जेन ऑस्टेन यांचे प्राइड अँड प्रिजूडीस हे इंग्रजी साहित्यातील एक कालातीत क्लासिक मानले जाते. १८१३ मध्ये प्रकाशित झालेल्या या कादंबरीत इंग्लंडमधील १९व्या शतकातील मध्यमवर्गीय समाजाचे चित्रण अत्यंत सूक्ष्मतेने आणि विनोदी शैलीत केले आहे. ही कथा मुख्यतः एलिझाबेथ बेनेट आणि मिस्टर डार्सी यांच्या नात्याभोवती फिरते, पण त्यातून स्त्री-पुरुष संबंध, सामाजिक प्रतिष्ठा, वर्गभेद आणि वैयक्तिक स्वाभिमान यांचे अनेक पैलू उलगडले जातात. एलिझाबेथ बेनेट ही एक बुद्धिमान, स्पष्टवक्ती आणि आत्मनिर्भर तरुणी आहे. तिच्या कुटुंबातील पाच बहिणींमध्ये ती सर्वात वेगळी आहे, विचारांनी परिपक्व आणि सामाजिक रूढींना आव्हान देणारी. मिस्टर डार्सी हा एक श्रीमंत, प्रतिष्ठित पण आरंभी गर्विष्ठ वाटणारा पुरुष आहे. त्यांच्या पहिल्या भेटीतच दोघांमध्ये गैरसमज निर्माण होतो, एलिझाबेथला डार्सीचा गर्व खटकतो, तर डार्सीला एलिझाबेथचे स्पष्टवक्तेपण आणि सामाजिक स्तर खटकतो. पण जसजसे कथानक पुढे सरकते, तसतसे त्यांच्या स्वभावातील बदल, आत्मपरीक्षण आणि परस्पर समजूतदारपणा यामुळे त्यांचे नाते विकसित होते. ऑस्टेनने स्त्रियांच्या विवाहाच्या सामाजिक दबावावर...

साधारण 80-90 च्या दशकात आम्ही शाळेत असताना मराठी गद्यामध्ये असलेले बाळकराम यांचे नाव अद्यापी माझ्या स्मृतिमध्ये ताजे आहे. त्यांच्या रिकामपणाची कामगिरी या लेखनातून आलेला धडा आम्हाला होता. तो काहीसा लहान मुलांच्या वाचनासाठी सोपा केलेला होता. त्याच आठवणीतून मी त्यांचे संपूर्ण बाळकराम हा कथासंग्रह वाचण्याचे ठरवले. लेखक अल्पायुषी होते, ते फक्त 34 वर्षे जगले. या 34 वर्षे जे काही ज्ञान त्यांनी जगाविषयी कमावले त्याचा निचोड त्यांच्या लेखनात प्रकर्षाने जाणवतो. 1910 चा इंग्रजांच्या अंमलाखालील भारत कसा होता, त्यावेळचे बुद्धीजीवी लोक कसे विचार करायचे, त्यांचे शिक्षण कसे होते याचा अनुभव त्यांचे हे लेखन वाचल्यावर आपल्याला मिळते. त्यावेळच्या भाषेत आणि आताच्या भाषेत जमीन अस्मानाचा फरक झाल्यामुळे हे लेखन आधुनिक वाचकांना वाचण्यास जड जाते. त्यामुळे अभ्यासपूर्ण वाचन करणाऱ्या प्रगत वाचकासच याचा रसास्वाद घेता येतो. मीसुद्धा शेवटी शेवटी हे पुस्तक वाचताना कंटाळलो होतो. पण जिद्दीने ते वाचून काढले. राम गणेश गडकरी हे मराठी साहित्यातील एक अत्यंत बहुमुखी व प्रभावशाली लेखक होते. नाटककार, कवी, विनोदी लेखक, निबंधकार, ...

अमिष त्रिपाठी यांचं हे पुस्तक ऐतिहासिक पृष्ठभूमीवर आधारित एक शक्तिशाली आणि प्रेरणादायी पुस्तक आहे. हे पुस्तक एका अशा वीराच्या कहाणीवर आधारित आहे, जो इतिहासाच्या पानांमध्ये फारसा झळकला नाही, परंतु ज्याचं कार्य भारताच्या संरक्षणासाठी अत्यंत महत्त्वाचं ठरलं – राजा सुहेलदेव. अमिषने ही कथा एका काल्पनिक शैलीत मांडली असली तरी ती इतिहासाच्या संदर्भांना आधार देत, देशभक्ती, नेतृत्व आणि एकात्मतेचा संदेश देते. ही कथा 11 व्या शतकातील भारतात, विशेषतः उत्तर प्रदेशमधील बहराईच प्रदेशात घडते. तेव्हा भारतावर तुर्क आक्रमकांचा दबाव वाढत होता. महमूद गझनी आणि त्याच्या सैन्याच्या विध्वंसक आक्रमणांमुळे भारतीय संस्कृती, मंदिरे, आणि लोकजीवन धोक्यात आले होते. या पार्श्वभूमीवर राजा सुहेलदेव आपला स्वराज्य, संस्कृती आणि लोकांचे संरक्षण करण्यासाठी उभा राहतो. राजा सुहेलदेव हा राजा मंगलध्वज यांचा पुत्र असतो. त्याचा भाऊ मल्लदेव गझनीच्या आक्रमणात मारला जातो. हा वैयक्तिक आघात आणि देशाच्या लूटमारीमुळे सुहेलदेव एका लढवय्या योद्ध्यात रूपांतरित होतो. पुढे जाऊन, तो विविध जाती-धर्मांचे वीर आपल्या बाजूला घेतो आणि एक शक्तिशाली सै...

जुल्स वर्न हे सायन्स फिक्शन साहित्याच्या सर्वोत्तम लेखकांपैकी एक मानले जातात. त्यांच्या अनेक सुप्रसिद्ध कादंबऱ्यांपैकी “Journey to the Center of the Earth” ही एक अफाट कल्पनाशक्तीने भरलेली साहसकथा आहे, जी वाचकाला पृथ्वीच्या केंद्रापर्यंत घेऊन जाते. ही कादंबरी 1864 साली फ्रेंच भाषेत प्रथम प्रकाशित झाली आणि त्यानंतर तिचे जगभरातील अनेक भाषांमध्ये अनुवाद झाले. आजही ही कादंबरी विज्ञानकथा आणि साहस साहित्याच्या क्षेत्रात एक मानदंड मानली जाते. ही कथा जर्मनीतील एक नामवंत भूवैज्ञानिक प्रा. ओटो लिडेनब्रॉक, त्याचा पुतण्या अ‍ॅक्सेल आणि त्यांच्या मार्गदर्शक हान्स यांची आहे. कथानायक अ‍ॅक्सेलच्या दृष्टिकोनातून कथन करण्यात आलेली ही गोष्ट आहे. प्राध्यापक लिडेनब्रॉक यांना एक जुनं आइसलँडिक हस्तलिखित सापडतं, ज्यात एका प्राचीन वैज्ञानिकाने पृथ्वीच्या केंद्रात जाण्याचा मार्ग गुप्त कोडमध्ये लिहिलेला असतो. त्या कोडचं भाषांतर करून ते तिघं एकसंध मोहिमेसाठी निघतात – आइसलँडमधील स्नेफेल्स जोकुल ज्वालामुखीच्या मुखातून पृथ्वीच्या अंतर्भागात जाण्यासाठी. ही मोहीम केवळ भूगर्भीय अन्वेषण नसून, एक अद्भुत आणि धाडसी प्रवास आह...