Prakash Shenoy's Diary

भारतीय साहित्याच्या विश्वात इतिहास आणि पौराणिक कथांचे अतिशय वेगाने आणि चित्रपटमय शैलीत सादरीकरण करण्यासाठी प्रख्यात लेखक अमिश त्रिपाठी ओळखले जातात. 'शिवा ट्रायलॉजी'पासून ते 'लेजेंड ऑफ सुहेलदेव'पर्यंत त्यांनी आपल्या विशिष्ट लेखनशैलीने वाचकांना नेहमीच खिळवून ठेवले आहे. 'द चोला टायगर्स: अ‍ॅव्हेंजर्स ऑफ सोमनाथ' या त्यांच्या नवीन पुस्तकाने या ऐतिहासिक रोमांचक साहित्याच्या परंपरेत एक अत्यंत मानाचा अध्याय जोडला आहे. हे पुस्तक वाचकाला थेट इसवी सन १०२५ च्या कालखंडात घेऊन जाते. ही तीच वेळ आहे, जेव्हा क्रूर आक्रमक महमूद गझनी याने गुजरातच्या पवित्र आणि वैभवशाली सोमनाथ मंदिरावर भीषण हल्ला करून अतोनात विध्वंस केला होता. सोमनाथ मंदिरातील पवित्र शिवलिंगाची झालेली विटंबना, निष्पाप प्रजेचा झालेला संहार आणि मंदिराची झालेली प्रचंड लूट या राखेतून उफाळून आलेली सूडाची आणि न्यायाची प्रबळ भावना, हा या पुस्तकाचा मुख्य गाभा आहे. एका उद्ध्वस्त झालेल्या राष्ट्राला पुन्हा उभे करण्यासाठी आणि शत्रूला धडा शिकवण्यासाठी रचलेला हा एक अभूतपूर्व कट आहे. कथेचे मुख्य केंद्र आहेत इतिहासातील महान सम्राट...

आतां सुमन देतु अवधान l धुमकुसें साहित्याचेन l जग भोजें नाचवीन l आनंदाचा l आधीचि जगा चंदन आवडे l वरि देवाचें अनुलेपन जोडे l तरि कवणां वालभ न पडे l तया सुखाचें ? l तैसें आएकतां श्रीकृष्णचरित्र l होय सकळ सुखाचें छेत्र l वरि जोडे ब्रम्हसुख पवित्र l ते मर्‍हाटी बोलैन l जिथे भाषेचिये रसवृत्ती l सा भाषांचे कुपे कीजेति निगुती l ते मर्‍हाटी कवण जाणे निरुती l जे रसांचे जीवन l ते मर्‍हाटी बोल रसिक l वरी दावीन देशियेचे बिक l म्हणैन सव्याख्यान श्लोक l मिसें वोवियेचेनि l — नरेंद्र धुमकुसें = गर्दीने, वालभ = आवड, निगुती = नीट, निरुती = योग्य, बिक = महत्व

फ्रीडम एट मिडनाइट हे लॅरी कॉलीन्स आणि डॉमिनिक लेपियर या विदेशी जोडगोळीने लिहिलेला भारताच्या स्वातंत्र्याचा इतिहास आहे. साहजिकच तो त्यांच्या विदेशी दृष्टिकोनातून लिहिलेला आहे. पाश्चिमात्य लोकांना भारतीय संस्कृती आणि विचारधारा नीट समजत नाही आणि भारतातील अनेक पारंपारीक संकल्पना त्यांना वेडगळ वाटतात. भारतीय लोकांच्या दारीद्र्याचे आणि गलीच्छपणाचे वर्णन करताना, त्यांची ती अवस्था, त्यांच्यावर १५० वर्षे राज्य करणाऱ्या ब्रिटीश लोकांच्या अमानुष पिळवणुकीने झाली आहे, याचा त्यांना विसर पडतो. पुस्तकात भारतीय लोकांच्या अजागळपणाचा तिरस्कार आणि ब्रिटिश लोकांच्या शिस्तबद्द आचरणाचे कौतुक केलेले आहे. लॉर्ड माऊंटबॅटन नसते तर भारताची वाट लागली असती असा सुर या पुस्तकात बघायला मिळतो. स्वातंत्र्याच्या पूर्वसंध्येत भारतात भयंकर गोंधळ चालला होता. दुसऱ्या महायुद्धात पोळून निघल्यानंतर आपल्या वसाहतींच्या बोज्यातून अचानकपणे बाहेर पडण्याची ब्रिटनला घाई झाली होती. अचानक त्यांचा भारतातील रस कमी झाला होता. भारतातील व्यवस्था लवकरात लवकर भारतीय नेत्यांच्या बोकांडी मारून त्यांना पलायन करायचे होते. तरी आम्ही शिस्तबद्धरित्या...

मानवी संस्कृतीच्या आणि विचारधारेच्या विकासात विज्ञानाचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे. राष्ट्र उभारणीत तंत्रज्ञान जितके गरजेचे आहे, तितकीच एक विवेकी आणि अंधश्रद्धामुक्त समाज घडवण्यात ‘विज्ञान साहित्य’ महत्त्वाची भूमिका बजावत असते. सर्वसामान्यांसाठी विज्ञान म्हणजे अनेकदा क्लिष्ट, अवघड आणि आकलनापलीकडचे क्षेत्र वाटू शकते. परंतु, विज्ञान साहित्य म्हणजे वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि लेखकाच्या सर्जनशील कल्पनेचा सुंदर आविष्कार असतो. हा आविष्कार विज्ञान कथा, विज्ञान कादंबरी किंवा विज्ञान ललितबंधांच्या माध्यमातून व्यक्त होतो. यात अनेक सैद्धांतिक आधार असतात, त्यामुळे विज्ञान लेखकाची जबाबदारी अत्यंत मोठी असते. सर्वसामान्य वाचकांपर्यंत विज्ञानातील गुंतागुंत आणि त्यामागची सैद्धांतिक बाजू सोप्या भाषेत पोहोचवणे महत्त्वाचे ठरते. या अनुषंगाने अनेक लेखकांनी मराठी विज्ञान साहित्यात मोलाचे योगदान दिले आहे. ज्येष्ठ विज्ञान समीक्षक प्रा. रमेश देवधर म्हणतात, ‘भविष्यातील तंत्रज्ञानाचा वेध आणि त्या प्रगतीचा मानवी जीवनावर होणारा परिणाम, विज्ञान साहित्यातून अत्यंत प्रभावीपणे मांडला जातो.’ या साहित्याचे अनेक प्रकार पडतात. जस...

गेल्या कित्येक वर्षांपासून पुस्तकांच्या दुनियेत आणि साहित्य वर्तुळात 'अलकेमीस्ट' (The Alchemist) या नावाची जोरदार चर्चा मी ऐकत आलो आहे. तुम्ही कोणत्याही बुकस्टोअरमध्ये जा किंवा ॲमेझॉनसारख्या ऑनलाईन शॉपिंग साइटवर फेरफटका मारा, 'बेस्टसेलर' या शीर्षकाखाली हे पुस्तक नेहमीच झळकताना दिसते. त्याचे मुखपृष्ठ आणि त्यावरील अफाट खपाचे आकडे पाहून साहजिकच कोणालाही उत्सुकता वाटावी, तशीच ती मलाही वाटली होती. पण गमतीचा भाग असा की, या पुस्तकाच्या नावावरून माझा सुरुवातीला एक मोठा गैरसमज झाला होता. शालेय जीवनात विज्ञानाचा अभ्यास करताना आम्ही 'किमयागार' किंवा 'अलकेमीस्ट' यांच्याबद्दल वाचले होते. हे असे प्राचीन संशोधक होते, जे सामान्य धातूंचे, विशेषतः लोखंडाचे सोने बनवण्याच्या प्रयत्नात आयुष्य खर्ची घालत असत. 'परीस' या काल्पनिक दगडाचा शोध हे त्यांचे ध्येय असे. त्यामुळे मला वाटले की, हे पुस्तक कदाचित त्या प्राचीन विज्ञानावर किंवा त्या संशोधकांच्या चरित्रावर आधारित एखादे माहितीपर पुस्तक असावे. याच कुतूहलापोटी आणि काही अंशी सामाजिक दबावापोटी (कारण 'हे पुस्तक वाचलेच प...

भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासात अनेक पर्व होऊन गेली, पण ज्या पर्वाने ब्रिटीश साम्राज्याचा पाया खरोखरच हादरवून सोडला, ते पर्व म्हणजे 'नेताजी सुभाषचंद्र बोस' आणि त्यांची 'आझाद हिंद फौज'. हे रोमहर्षक पर्व मराठी वाचकांसमोर जिवंत करण्याचे शिवधनुष्य ज्येष्ठ पत्रकार आणि इतिहास अभ्यासक वि. स. वाळिंबे यांनी आपल्या 'नेताजी' या पुस्तकातून समर्थपणे पेलले आहे. वि. स. वाळिंबे यांची लेखनशैली ही केवळ माहिती देणारी नसून ती वाचकाला त्या काळात घेऊन जाणारी आहे. 'व्होल्गा जेथे गंगेला मिळते' असो किंवा 'सतराशे सत्तावन', वाळिंबे इतिहास रंजकरीत्या पण सत्यतेचा आधार न सोडता मांडतात. 'नेताजी' हे पुस्तकही त्याला अपवाद नाही. हे केवळ सुभाषबाबूंचे चरित्र नाही, तर एका अशा महानायकाची गाथा आहे ज्याने "शत्रूचा शत्रू तो आपला मित्र" हे चाणक्यनीतीचे तत्त्व वापरून जागतिक राजकारणाच्या पटावर भारताच्या स्वातंत्र्याचा डाव मांडला. पुस्तकाची सुरुवातच अत्यंत वेगवान आणि नाट्यमय आहे. वाळिंब्यांची भाषा ओघवती आणि प्रवाही आहे. अनेकदा हे पुस्तक वाचताना आपण एखादी 'थ्रिलर...

वॅसिली मित्रोखिन यांनी त्यांच्या कारकिर्दीची सुरुवात केजीबीच्या पहिल्या मुख्य संचालनालयाच्या परदेशी हेरगिरी करणाऱ्या विभागामधून केली. जेव्हा मित्रोखिन यांनी निकिता ख्रुश्चेव्हच्या एका गुप्त भाषणावर टीका केली तेव्हा त्यांना ऑपरेशन्समधून अभिलेखागारात (डॉक्युमेंट अर्काइवज विभागात) स्थानांतरित करण्यात आले. १९६० च्या अखेरीस, केजीबीचे लुब्यांका हे मुख्यालय अपुरे पडू लागल्याने मॉस्कोबाहेर यासेनेव्हो येथे एक नवीन इमारत बांधली. या इमारतीला मुख्य संचालनालयाचा दर्जा देण्यात आला आणि तेथून सर्व परदेशी कारवायांवर नियंत्रण ठेवण्यात येऊ लागले. त्या वेळी अभिलेखागार विभागाचे प्रमुख असलेले मित्रोखिन यांना कागदपत्रांची यादी तयार करण्याचे आणि नवीन मुख्यालयात त्यांचे सुव्यवस्थित हस्तांतरण पाहण्याचे काम सोपवण्यात आले. भव्य अभिलेखागाराचे हस्तांतरण पूर्ण व्हायला १९७२ ते १९८४ अशी १२ वर्षे लागली. या गदारोळाचा फायदा घेऊन मित्रोखिन यांनी त्यातली काही कागदपत्रे आणि त्यांतील मजकूर चोरला. १९९० मध्ये सोविएत संघाचे विघटन झाले. त्याचा फायदा घेऊन तो लाटव्हियाला गेला आणि त्याने तेथील ब्रिटिश आणि अमेरिकन गुप्तचर संस्थांशी ...

मार्क टुली यांचा जन्म ब्रिटीश कालीन भारतात झाला. त्याकाळी त्यांना भारतीय समाजापासून कटाक्षाने दूर ठेवण्यात आले. त्यांचे शिक्षण इंग्लंडमध्ये झाले. त्यामुळे ते काहीसे अर्धवट भारतीय आहेत. त्यांचा भारताकडे पाहण्याचा दृष्टिकोण गोऱ्या ब्रिटिशांप्रमाणे पूर्वग्रहदूषित आहे. ज्याप्रमाणे गोऱ्यांना भारतीय समाजाच्या भावना समजत नाही, तसेच मार्क यांचेही झाले आहे. त्यांच्या लिखाणातून हे जाणवते. काही प्रमाणात त्यांची भारतातील लोकांच्या अध्यात्माविषयी, भ्रस्टाचाराविषयी मत योग्य असले तरी बऱ्याच गोष्टींची जाण आपण पूर्णपणे भारतीय असल्याशिवाय होत नाही हेही तितकेच खरे आहे. त्यामुळे या पुस्तकातील काही टीका काही विचार एक भारतीय म्हणून आपल्याला पटत नाहीत. तीस वर्षांहूनही अधिक काळ बी. बी. सी. चे भारतातील प्रतिनिधी म्हणून काम करीत असताना मार्क टुली यांना 'वाईट सरकारी प्रशासन' या केवळ एकाच कारणामुळे भारताच्या प्रगतीला खीळ बसली आहे हे लक्षात आलं. अयोध्या प्रकरणानंतर खुद्द अयोध्येमधील हिंदू लोकांची सहिष्णू वृत्ती, गालिचे विणणार्‍या बालकामगारांच्या प्रश्‍नाचे खरे आणि राजकीय स्वरूप, तेहलका प्रकरणातून उघड झालेल...

मराठी साहित्याच्या प्रांतात 'रहस्यकथांचा बादशहा' हे बिरूद मिरवणारे 'धनंजय' नियतकालिक म्हणजे केवळ एक मासिक नसून, तो अनेक पिढ्यांच्या वाचनानंदाचा एक अविभाज्य भाग आहे. नुकताच या नियतकालिकाने आपला पन्नास वर्षांचा यशस्वी प्रवास पूर्ण केला. या सुवर्णमहोत्सवी वर्षानिमित्त अनेक पुस्तक विक्रेत्यांच्या वेबसाइटवर 'गेल्या पन्नास वर्षांतील निवडक रहस्य, भय आणि गूढकथांचा महासंग्रह' असा जो उल्लेख आढळतो, तो कोणत्याही दर्जेदार वाचनप्रेमीला हे पुस्तक खरेदी करण्यासाठी उद्युक्त करण्यास पुरेसा ठरतो. आजच्या धावपळीच्या आणि तंत्रज्ञानाने व्यापलेल्या युगात आपण मोबाइलच्या स्क्रीनमध्ये हरवलो आहोत. परंतु, पूर्वीचा काळ वेगळा होता. जेव्हा दृकश्राव्य माध्यमांची कमतरता होती, तेव्हा सुशिक्षित आणि मध्यमवर्गीय मराठी माणसांमध्ये वाचनाचे प्रचंड वेड होते. मुंबईच्या लोकल ट्रेनमध्ये प्रवास करताना आज जसे प्रत्येकाच्या हातात स्मार्टफोन दिसतात, तसे त्या काळी प्रवाशांच्या हातात एखादे उत्कंठावर्धक 'पॉकेट नॉवेल' असायचे. या पॉकेट नॉवेल्सच्या आणि रहस्यकथांच्या विश्वात 'धनंजय' हे नाव अग्रक्रमाने...

जेन ऑस्टेन यांचे प्राइड अँड प्रिजूडीस हे इंग्रजी साहित्यातील एक कालातीत क्लासिक मानले जाते. १८१३ मध्ये प्रकाशित झालेल्या या कादंबरीत इंग्लंडमधील १९व्या शतकातील मध्यमवर्गीय समाजाचे चित्रण अत्यंत सूक्ष्मतेने आणि विनोदी शैलीत केले आहे. ही कथा मुख्यतः एलिझाबेथ बेनेट आणि मिस्टर डार्सी यांच्या नात्याभोवती फिरते, पण त्यातून स्त्री-पुरुष संबंध, सामाजिक प्रतिष्ठा, वर्गभेद आणि वैयक्तिक स्वाभिमान यांचे अनेक पैलू उलगडले जातात. एलिझाबेथ बेनेट ही एक बुद्धिमान, स्पष्टवक्ती आणि आत्मनिर्भर तरुणी आहे. तिच्या कुटुंबातील पाच बहिणींमध्ये ती सर्वात वेगळी आहे, विचारांनी परिपक्व आणि सामाजिक रूढींना आव्हान देणारी. मिस्टर डार्सी हा एक श्रीमंत, प्रतिष्ठित पण आरंभी गर्विष्ठ वाटणारा पुरुष आहे. त्यांच्या पहिल्या भेटीतच दोघांमध्ये गैरसमज निर्माण होतो, एलिझाबेथला डार्सीचा गर्व खटकतो, तर डार्सीला एलिझाबेथचे स्पष्टवक्तेपण आणि सामाजिक स्तर खटकतो. पण जसजसे कथानक पुढे सरकते, तसतसे त्यांच्या स्वभावातील बदल, आत्मपरीक्षण आणि परस्पर समजूतदारपणा यामुळे त्यांचे नाते विकसित होते. ऑस्टेनने स्त्रियांच्या विवाहाच्या सामाजिक दबावावर...

साधारण 80-90 च्या दशकात आम्ही शाळेत असताना मराठी गद्यामध्ये असलेले बाळकराम यांचे नाव अद्यापी माझ्या स्मृतिमध्ये ताजे आहे. त्यांच्या रिकामपणाची कामगिरी या लेखनातून आलेला धडा आम्हाला होता. तो काहीसा लहान मुलांच्या वाचनासाठी सोपा केलेला होता. त्याच आठवणीतून मी त्यांचे संपूर्ण बाळकराम हा कथासंग्रह वाचण्याचे ठरवले. लेखक अल्पायुषी होते, ते फक्त 34 वर्षे जगले. या 34 वर्षे जे काही ज्ञान त्यांनी जगाविषयी कमावले त्याचा निचोड त्यांच्या लेखनात प्रकर्षाने जाणवतो. 1910 चा इंग्रजांच्या अंमलाखालील भारत कसा होता, त्यावेळचे बुद्धीजीवी लोक कसे विचार करायचे, त्यांचे शिक्षण कसे होते याचा अनुभव त्यांचे हे लेखन वाचल्यावर आपल्याला मिळते. त्यावेळच्या भाषेत आणि आताच्या भाषेत जमीन अस्मानाचा फरक झाल्यामुळे हे लेखन आधुनिक वाचकांना वाचण्यास जड जाते. त्यामुळे अभ्यासपूर्ण वाचन करणाऱ्या प्रगत वाचकासच याचा रसास्वाद घेता येतो. मीसुद्धा शेवटी शेवटी हे पुस्तक वाचताना कंटाळलो होतो. पण जिद्दीने ते वाचून काढले. राम गणेश गडकरी हे मराठी साहित्यातील एक अत्यंत बहुमुखी व प्रभावशाली लेखक होते. नाटककार, कवी, विनोदी लेखक, निबंधकार, ...

अमिष त्रिपाठी यांचं हे पुस्तक ऐतिहासिक पृष्ठभूमीवर आधारित एक शक्तिशाली आणि प्रेरणादायी पुस्तक आहे. हे पुस्तक एका अशा वीराच्या कहाणीवर आधारित आहे, जो इतिहासाच्या पानांमध्ये फारसा झळकला नाही, परंतु ज्याचं कार्य भारताच्या संरक्षणासाठी अत्यंत महत्त्वाचं ठरलं – राजा सुहेलदेव. अमिषने ही कथा एका काल्पनिक शैलीत मांडली असली तरी ती इतिहासाच्या संदर्भांना आधार देत, देशभक्ती, नेतृत्व आणि एकात्मतेचा संदेश देते. ही कथा 11 व्या शतकातील भारतात, विशेषतः उत्तर प्रदेशमधील बहराईच प्रदेशात घडते. तेव्हा भारतावर तुर्क आक्रमकांचा दबाव वाढत होता. महमूद गझनी आणि त्याच्या सैन्याच्या विध्वंसक आक्रमणांमुळे भारतीय संस्कृती, मंदिरे, आणि लोकजीवन धोक्यात आले होते. या पार्श्वभूमीवर राजा सुहेलदेव आपला स्वराज्य, संस्कृती आणि लोकांचे संरक्षण करण्यासाठी उभा राहतो. राजा सुहेलदेव हा राजा मंगलध्वज यांचा पुत्र असतो. त्याचा भाऊ मल्लदेव गझनीच्या आक्रमणात मारला जातो. हा वैयक्तिक आघात आणि देशाच्या लूटमारीमुळे सुहेलदेव एका लढवय्या योद्ध्यात रूपांतरित होतो. पुढे जाऊन, तो विविध जाती-धर्मांचे वीर आपल्या बाजूला घेतो आणि एक शक्तिशाली सै...

जुल्स वर्न हे सायन्स फिक्शन साहित्याच्या सर्वोत्तम लेखकांपैकी एक मानले जातात. त्यांच्या अनेक सुप्रसिद्ध कादंबऱ्यांपैकी “Journey to the Center of the Earth” ही एक अफाट कल्पनाशक्तीने भरलेली साहसकथा आहे, जी वाचकाला पृथ्वीच्या केंद्रापर्यंत घेऊन जाते. ही कादंबरी 1864 साली फ्रेंच भाषेत प्रथम प्रकाशित झाली आणि त्यानंतर तिचे जगभरातील अनेक भाषांमध्ये अनुवाद झाले. आजही ही कादंबरी विज्ञानकथा आणि साहस साहित्याच्या क्षेत्रात एक मानदंड मानली जाते. ही कथा जर्मनीतील एक नामवंत भूवैज्ञानिक प्रा. ओटो लिडेनब्रॉक, त्याचा पुतण्या अ‍ॅक्सेल आणि त्यांच्या मार्गदर्शक हान्स यांची आहे. कथानायक अ‍ॅक्सेलच्या दृष्टिकोनातून कथन करण्यात आलेली ही गोष्ट आहे. प्राध्यापक लिडेनब्रॉक यांना एक जुनं आइसलँडिक हस्तलिखित सापडतं, ज्यात एका प्राचीन वैज्ञानिकाने पृथ्वीच्या केंद्रात जाण्याचा मार्ग गुप्त कोडमध्ये लिहिलेला असतो. त्या कोडचं भाषांतर करून ते तिघं एकसंध मोहिमेसाठी निघतात – आइसलँडमधील स्नेफेल्स जोकुल ज्वालामुखीच्या मुखातून पृथ्वीच्या अंतर्भागात जाण्यासाठी. ही मोहीम केवळ भूगर्भीय अन्वेषण नसून, एक अद्भुत आणि धाडसी प्रवास आह...

‘बटाट्याची चाळ’ हे पुस्तक मराठी साहित्यातील एक अत्यंत लोकप्रिय आणि क्लासिक स्वरूपाचं विनोदी लेखन आहे. या पुस्तकाचे लेखक, पु. ल. देशपांडे (पु. ल.), हे महाराष्ट्रातील सर्वाधिक लोकप्रिय आणि बहुआयामी साहित्यिकांपैकी एक होते. लेखक, नाटककार, संगीतकार, अभिनेता, वक्ता, आणि संस्कृतीवंत म्हणून त्यांनी मराठी संस्कृतीला एक नवा दृष्टिकोन दिला. ‘बटाट्याची चाळ’ हे त्यांच्या विनोदी लेखनशैलीचे सर्वोत्तम उदाहरण मानले जाते. ‘बटाट्याची चाळ’ या पुस्तकात लेखकाने एका काल्पनिक चाळीतील व्यक्तींचं आणि त्यांच्या स्वभाववैशिष्ट्यांचं सुरेख वर्णन केलं आहे. ‘बटाट्याची चाळ’ ही फक्त एक वास्तू नसून, ती एका विशिष्ट समाजरचनेचे आणि मध्यमवर्गीय मराठी संस्कृतीचे प्रतीक आहे. ही चाळ ‘बटाटा व्यापाऱ्याच्या जमिनीत उभी राहिलेली असल्यामुळे’ तिला ‘बटाट्याची चाळ’ असं नाव मिळालेलं आहे. लेखक स्वतः त्या चाळीत राहतो, हे सांगत तो एक निरीक्षक म्हणून वाचकांसमोर उभा राहतो. या पुस्तकातील सर्वात मोठी ताकद म्हणजे त्यातील पात्रं. ही पात्रं समाजातील विविध थरातील असून, त्यांचं वर्तन, स्वभाव, बोलण्याची ढब यांतून ते चाळीचं आणि समाजाचं प्रतिबिंब बनत...

विज्ञानकथा मराठीत आता एक महत्त्वाचा वाङ्मय प्रकार बनली आहे, आणि याचे स्पष्ट उदाहरण सातत्याने प्रकाशित होणाऱ्या विज्ञानकथांमधून तसेच त्यांच्या विविध संग्रहांमधून दिसते. मराठी विज्ञानकथेचा इतिहास आणि तिचा विकास दाखवणारे प्रातिनिधिक संग्रह प्रकाशित झाले आहेत, आणि ‘धनंजय’ मध्ये प्रकाशित झालेल्या विज्ञानकथांचा संग्रह त्यातील एक महत्त्वपूर्ण उदाहरण आहे. एखाद्या वाङ्मय प्रकाराच्या प्रवासाचा मागोवा घेताना अशा संग्रहांचा उपयोग केला जातो. विज्ञानकथेचा प्रसार करण्यामध्ये मराठी विज्ञान परिषदेसारख्या संस्थांचा, तसेच ‘धनंजय’ सारख्या नियतकालिकांच्या संपादकांचा महत्त्वाचा वाटा आहे. या संग्रहाचे विशेष महत्त्व हे आहे की, त्यातून नियतकालिकाच्या संपादकीय दृष्टिकोनाची आणि विज्ञानकथेच्या एकंदर प्रवाहाशी असलेल्या त्याच्या संवादाची चांगली कल्पना मिळते. या संग्रहातील कथांचा कालखंड १९९० ते २०१२ दरम्यानचा आहे, आणि एक अपवाद फक्त १९७५ मध्ये असलेली निरंजन घाटे यांच्या कथेशी संबंधित आहे. ‘धनंजय’ मासिकाने विज्ञानकथेचा स्वीकार प्रारंभापासूनच केला, विशेषतः १९९० पासून जबाबदार आणि नियमितपणे दिवाळी अंकात विज्ञानकथांचा समा...

भारतीय पौराणिक कथेवर आधारित आधुनिक साहित्य साकारण्यात अमिष त्रिपाठी यांचं नाव अत्यंत आदराने घेतलं जातं. “वॉर ऑफ लंका” हे त्यांचं “रामचंद्र सीरीज”मधील चौथं पुस्तक आहे. या मालिकेतील आधीची तीन पुस्तकं – राम : स्यान ऑफ इश्वाकू , सीता : वॉरीयर ऑफ मिथिला आणि रावण : एनिमी ऑफ आर्यावर्त यांनी वाचकांमध्ये रामायणाविषयी नव्याने उत्सुकता निर्माण केली होती. वॉर ऑफ लंका या चौथ्या आणि निर्णायक भागात अखेर राम आणि रावण यांच्यातील महायुद्ध रंगते. अमिषने या युगप्रसिद्ध कथेला आपल्या खास शैलीत गुंफत एक वेगळाच अनुभव दिला आहे. या कथेची सुरुवात होते तिथून जिथे रावणाने सीतेचे अपहरण केले आहे आणि राम, लक्ष्मण व वानर सेना तिच्या शोधात आहेत. रावणाचे लंकेत राज्य असून त्याने सीतेला बंदी बनवले आहे. राम आपल्या सेनेसोबत समुद्र ओलांडून लंकेकडे प्रस्थान करतो. वानरसेनाप्रमुख हनुमानाचा लंकेत प्रवेश, सीतेला शोधणं आणि लंकेला जाळणं ही पुस्तकातील सुरुवातीची महत्त्वाची घटना आहे. त्यानंतर रामाच्या नेतृत्वाखाली वानर व राक्षसांमधील युद्ध रंगतं. या युद्धात विविध पात्रांचा सहभाग आहे – अंगद, जांबुवंत, सुग्रीव, विभीषण, इंद्रजीत, कुम्भक...

जगात असा कोण आहे, जो शेरलॉक होम्सला ओळखत नाही? त्याच्या एवढी प्रसिद्धी क्वचितच एखाद्या कथानकाच्या पात्राला मिळाली असेल. क्राइम थ्रिलर हा अनेक वाचकांचा आवडता विषय आहे. गुन्हेगारीतील गुढता आणि हुशार डिटेक्टिवने केलेला तिचा उलगडा वाचायला पाहायला आपल्याला आवडते. त्यात शेवट जर अनपेक्षित असेल तर दुधात साखर. सर आर्थर कॉनन डॉयल यांना अशा कथा लिहिण्यात चांगलेच यश आलेले दिसते. त्यांच्या कथा अत्यंत उत्कंठा वर्धक असून वाचकाला शेवट पर्यन्त खिळवून ठेवण्याचे कौशल्य त्यांत दिसते. पुस्तकाची भाषा जुन्या काळातील अवजड असली तरी आपल्याला हळूहळू सवय होते. काहीबाबतीत व्हीक्टोरियन इंग्लंडमधील इंग्लिश बोलण्याची पद्धत, त्यांचे वाकप्रचार, त्यांच्या चालीरीती यांच्याशी एकदा ओळख झाल्यावर असे पुस्तक वाचने आणि त्यातील संकल्पना समजाऊन घेणे सोपे जाते. सर्वाधिक वाचले जाणारे आणि आजही तितक्याच उत्कटतेने वाचले जाणारे चरित्र म्हणजे शेरलॉक होम्स. या कालातीत गुप्तहेराच्या साहसांची सुरुवात सर आर्थर कॉनन डॉयल यांनी 1892 साली प्रकाशित केलेल्या ‘द एडवेंचर ऑफ शेरलॉक होम्स’ या कथासंग्रहातून केली. या संग्रहात एकूण 12 कथा आहेत, ज्यामध...

हे मराठी लेखक, चित्रकार व स्वातंत्र्य सैनिक होते. त्यांनी कथा, कादंबऱ्या, प्रवासवर्णनांसह चित्रपटांसाठी पटकथाही लिहिल्या. व्यंकटेश माडगूळकर यांचा जन्म सांगली जिल्ह्यातील माडगूळचा. औपचारिक शिक्षण मॅट्रिकपर्यंतही झाले नाही. तथापि त्यांनी स्वप्रयत्नाने वाङ्मयाचा व्यासंग केला. त्यांच्या पुस्तकातील व्यक्तिरेखांतून त्यांनी ग्रामीण माणसाचे जे अस्सल आणि जिवंत दर्शन घडविले. अद्भुतता, स्वप्नरंजन, कल्पनारम्यता ह्यांच्या ह्या पकडीतून सुटलेल्या वास्तववादी ग्रामीण साहित्यकृतींचा आरंभ त्यांच्या ह्या कथासंग्रहापासून झाला. एका दीर्घ प्रस्तावनेने या पुस्तकाची सुरुवात होते. लेखकाला अनेकांनी विचारले होते की तुम्हाला कथा कशा सुचतात. ते माडगूळकरांनी बरेच मनावर घेतलेले दिसते. लेखन ही एक उपजत कला असते. जो हाडाचा लेखक असतो त्याला सर्व आपोआप सुचत जाते, विचार करावा लागत नाही. आपल्या अवतीभोवती ज्या घटना घडतात त्याचा सूक्ष्म अभ्यास तो सतत करत असतो. तसे व्यंकटेश माडगूळकर हे भारदस्त नाव आम्ही लहान पणापासून ऐकत आलो आहे. आमच्या शाळेच्या पुस्तकांत त्यांचे काही लेखन होते. त्यावेळी त्याचा अभ्यास करायचा भयंकर कंटाळा यायचा...

कॉम्रेड पानसरे हे एक लेखकसुद्धा होते व त्यांनी अनेक पुस्तके लिहिली आहेत. शांतता व धर्मनिरपेक्षतेच्या अभियानांमध्ये ते अथकपणे कार्यरत होते. "शिवाजी कोण होता?" हे त्यांच्या अनेक लेखनांपैकी सर्वांत प्रसिद्ध लेखन आहे. अथक परिश्रमाअंती त्यांनी ह्या पुस्तकाच्या माध्यमातून शिवाजी महाराजांची इतिहासाशी इमान राखणारी प्रतिमा लोकांपर्यंत पोहचवून लोकशिक्षणाची महत्त्वाची कामगिरी बजावली आहे. ह्या पुस्तकाचे अनेक भाषांमध्ये भाषांतर झाले आहे व १.५ लाखाहून जास्त प्रती विकल्या गेल्या आहेत. कॉम्रेड गोविंद पानसरे यांनी लिहिलेले "शिवाजी कोण होता?" हे पुस्तक आपल्याला शिवाजींचे खरे दर्शन घडवते. आपल्या लेखनात पानसरे यांनी शिवाजी आपल्या काळातल्या इतर राजांत आगळा वेगळा कसा होता हे दाखवले आहे. लोकशाहीत जिथे कोणत्याही राजाचे अस्तित्व नाकारले जाते, तिथे शिवाजी राजाचे नाव मात्र आदराने घेतले जाते, त्याची जयंती साजरी केली जाते. याचीच कारण मीमांसा या पुस्तकात लेखकाने केली आहे. ज्या काळात जुलूमी राजेशाही भारतात बोकाळली होती, तिथे या रयतेच्या राजाने जन्म घेतला व जन कल्याणासाठी आणि स्वराज्याच्या स्थापने...

शिरवळकरांनी १९७४ साली रहस्यकथा लेखनास सुरुवात केली. तेव्हापासून १९७९ सालापर्यंत त्यांनी २५० छोट्या मोठ्या रहस्यकथा लिहिल्या. १९८० सालापासून ते 'सामजिक कादंबरी' या साहित्यप्रकाराकडे वळले. 'लोकांना आवडेल ते' अशा मर्यादित अर्थाने त्याकडे न बघता, शिरवळकरांनी आपले साहित्य सवंग दर्जाचे होऊ न देता लेखन केले. रहस्यकथा, १७५ कादंबऱ्यांव्यतिरिक्त त्यांनी लघुकथाही लिहिल्या. या कथांचे पुढे कथासंग्रह झाले. त्यांनीकाही बालकथादेखील लिहिल्या. समांतर ही त्यातलीच एक दर्जेदार रहस्यकथा आहे. याच नावाने पूर्वी दूरदर्शन वर एक मालिका आणि सध्या एक वेबसिरीज प्रसारीत झाली होती.  ‘मुळात खरं तर माझी इथ येण्याची इच्छाच नव्हती. इथंच काय, या क्षणापर्यंत मी अशा कोणत्याच ठिकाणी कधी गेलो नव्हतो. वाफगावकरनं इतकी मनधरणी केली केली… त्याचं मन मोडायचं नाही, म्हणून केवळ मी आलो होतो’ या वाक्यानं कादंबरीची सुरुवात होते आणि उत्सुकता चाळवण्याचीही! कुमार महाजन चारचौघांसारखा तिशीतला तरुण. छोटासा संसार असलेला. पण त्याची आर्थिक ओढाताण होतेय. कुटुंबाचा खर्च वाढतोय पण पैसे पुरत नाहीत. बायकोच्या माफक अपेक्षा पूर्ण करता ये...