Prakash Shenoy's Diary

फ्रीडम एट मिडनाइट हे लॅरी कॉलीन्स आणि डॉमिनिक लेपियर या विदेशी जोडगोळीने लिहिलेला भारताच्या स्वातंत्र्याचा इतिहास आहे. साहजिकच तो त्यांच्या विदेशी दृष्टिकोनातून लिहिलेला आहे. पाश्चिमात्य लोकांना भारतीय संस्कृती आणि विचारधारा नीट समजत नाही आणि भारतातील अनेक पारंपारीक संकल्पना त्यांना वेडगळ वाटतात. भारतीय लोकांच्या दारीद्र्याचे आणि गलीच्छपणाचे वर्णन करताना, त्यांची ती अवस्था, त्यांच्यावर १५० वर्षे राज्य करणाऱ्या ब्रिटीश लोकांच्या अमानुष पिळवणुकीने झाली आहे, याचा त्यांना विसर पडतो. पुस्तकात भारतीय लोकांच्या अजागळपणाचा तिरस्कार आणि ब्रिटिश लोकांच्या शिस्तबद्द आचरणाचे कौतुक केलेले आहे. लॉर्ड माऊंटबॅटन नसते तर भारताची वाट लागली असती असा सुर या पुस्तकात बघायला मिळतो. स्वातंत्र्याच्या पूर्वसंध्येत भारतात भयंकर गोंधळ चालला होता. दुसऱ्या महायुद्धात पोळून निघल्यानंतर आपल्या वसाहतींच्या बोज्यातून अचानकपणे बाहेर पडण्याची ब्रिटनला घाई झाली होती. अचानक त्यांचा भारतातील रस कमी झाला होता. भारतातील व्यवस्था लवकरात लवकर भारतीय नेत्यांच्या बोकांडी मारून त्यांना पलायन करायचे होते. तरी आम्ही शिस्तबद्धरित्या...

मानवी संस्कृतीच्या आणि विचारधारेच्या विकासात विज्ञानाचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे. राष्ट्र उभारणीत तंत्रज्ञान जितके गरजेचे आहे, तितकीच एक विवेकी आणि अंधश्रद्धामुक्त समाज घडवण्यात ‘विज्ञान साहित्य’ महत्त्वाची भूमिका बजावत असते. सर्वसामान्यांसाठी विज्ञान म्हणजे अनेकदा क्लिष्ट, अवघड आणि आकलनापलीकडचे क्षेत्र वाटू शकते. परंतु, विज्ञान साहित्य म्हणजे वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि लेखकाच्या सर्जनशील कल्पनेचा सुंदर आविष्कार असतो. हा आविष्कार विज्ञान कथा, विज्ञान कादंबरी किंवा विज्ञान ललितबंधांच्या माध्यमातून व्यक्त होतो. यात अनेक सैद्धांतिक आधार असतात, त्यामुळे विज्ञान लेखकाची जबाबदारी अत्यंत मोठी असते. सर्वसामान्य वाचकांपर्यंत विज्ञानातील गुंतागुंत आणि त्यामागची सैद्धांतिक बाजू सोप्या भाषेत पोहोचवणे महत्त्वाचे ठरते. या अनुषंगाने अनेक लेखकांनी मराठी विज्ञान साहित्यात मोलाचे योगदान दिले आहे. ज्येष्ठ विज्ञान समीक्षक प्रा. रमेश देवधर म्हणतात, ‘भविष्यातील तंत्रज्ञानाचा वेध आणि त्या प्रगतीचा मानवी जीवनावर होणारा परिणाम, विज्ञान साहित्यातून अत्यंत प्रभावीपणे मांडला जातो.’ या साहित्याचे अनेक प्रकार पडतात. जस...

गेल्या कित्येक वर्षांपासून पुस्तकांच्या दुनियेत आणि साहित्य वर्तुळात 'अलकेमीस्ट' (The Alchemist) या नावाची जोरदार चर्चा मी ऐकत आलो आहे. तुम्ही कोणत्याही बुकस्टोअरमध्ये जा किंवा ॲमेझॉनसारख्या ऑनलाईन शॉपिंग साइटवर फेरफटका मारा, 'बेस्टसेलर' या शीर्षकाखाली हे पुस्तक नेहमीच झळकताना दिसते. त्याचे मुखपृष्ठ आणि त्यावरील अफाट खपाचे आकडे पाहून साहजिकच कोणालाही उत्सुकता वाटावी, तशीच ती मलाही वाटली होती. पण गमतीचा भाग असा की, या पुस्तकाच्या नावावरून माझा सुरुवातीला एक मोठा गैरसमज झाला होता. शालेय जीवनात विज्ञानाचा अभ्यास करताना आम्ही 'किमयागार' किंवा 'अलकेमीस्ट' यांच्याबद्दल वाचले होते. हे असे प्राचीन संशोधक होते, जे सामान्य धातूंचे, विशेषतः लोखंडाचे सोने बनवण्याच्या प्रयत्नात आयुष्य खर्ची घालत असत. 'परीस' या काल्पनिक दगडाचा शोध हे त्यांचे ध्येय असे. त्यामुळे मला वाटले की, हे पुस्तक कदाचित त्या प्राचीन विज्ञानावर किंवा त्या संशोधकांच्या चरित्रावर आधारित एखादे माहितीपर पुस्तक असावे. याच कुतूहलापोटी आणि काही अंशी सामाजिक दबावापोटी (कारण 'हे पुस्तक वाचलेच प...

भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासात अनेक पर्व होऊन गेली, पण ज्या पर्वाने ब्रिटीश साम्राज्याचा पाया खरोखरच हादरवून सोडला, ते पर्व म्हणजे 'नेताजी सुभाषचंद्र बोस' आणि त्यांची 'आझाद हिंद फौज'. हे रोमहर्षक पर्व मराठी वाचकांसमोर जिवंत करण्याचे शिवधनुष्य ज्येष्ठ पत्रकार आणि इतिहास अभ्यासक वि. स. वाळिंबे यांनी आपल्या 'नेताजी' या पुस्तकातून समर्थपणे पेलले आहे. वि. स. वाळिंबे यांची लेखनशैली ही केवळ माहिती देणारी नसून ती वाचकाला त्या काळात घेऊन जाणारी आहे. 'व्होल्गा जेथे गंगेला मिळते' असो किंवा 'सतराशे सत्तावन', वाळिंबे इतिहास रंजकरीत्या पण सत्यतेचा आधार न सोडता मांडतात. 'नेताजी' हे पुस्तकही त्याला अपवाद नाही. हे केवळ सुभाषबाबूंचे चरित्र नाही, तर एका अशा महानायकाची गाथा आहे ज्याने "शत्रूचा शत्रू तो आपला मित्र" हे चाणक्यनीतीचे तत्त्व वापरून जागतिक राजकारणाच्या पटावर भारताच्या स्वातंत्र्याचा डाव मांडला. पुस्तकाची सुरुवातच अत्यंत वेगवान आणि नाट्यमय आहे. वाळिंब्यांची भाषा ओघवती आणि प्रवाही आहे. अनेकदा हे पुस्तक वाचताना आपण एखादी 'थ्रिलर...

वॅसिली मित्रोखिन यांनी त्यांच्या कारकिर्दीची सुरुवात केजीबीच्या पहिल्या मुख्य संचालनालयाच्या परदेशी हेरगिरी करणाऱ्या विभागामधून केली. जेव्हा मित्रोखिन यांनी निकिता ख्रुश्चेव्हच्या एका गुप्त भाषणावर टीका केली तेव्हा त्यांना ऑपरेशन्समधून अभिलेखागारात (डॉक्युमेंट अर्काइवज विभागात) स्थानांतरित करण्यात आले. १९६० च्या अखेरीस, केजीबीचे लुब्यांका हे मुख्यालय अपुरे पडू लागल्याने मॉस्कोबाहेर यासेनेव्हो येथे एक नवीन इमारत बांधली. या इमारतीला मुख्य संचालनालयाचा दर्जा देण्यात आला आणि तेथून सर्व परदेशी कारवायांवर नियंत्रण ठेवण्यात येऊ लागले. त्या वेळी अभिलेखागार विभागाचे प्रमुख असलेले मित्रोखिन यांना कागदपत्रांची यादी तयार करण्याचे आणि नवीन मुख्यालयात त्यांचे सुव्यवस्थित हस्तांतरण पाहण्याचे काम सोपवण्यात आले. भव्य अभिलेखागाराचे हस्तांतरण पूर्ण व्हायला १९७२ ते १९८४ अशी १२ वर्षे लागली. या गदारोळाचा फायदा घेऊन मित्रोखिन यांनी त्यातली काही कागदपत्रे आणि त्यांतील मजकूर चोरला. १९९० मध्ये सोविएत संघाचे विघटन झाले. त्याचा फायदा घेऊन तो लाटव्हियाला गेला आणि त्याने तेथील ब्रिटिश आणि अमेरिकन गुप्तचर संस्थांशी ...

मार्क टुली यांचा जन्म ब्रिटीश कालीन भारतात झाला. त्याकाळी त्यांना भारतीय समाजापासून कटाक्षाने दूर ठेवण्यात आले. त्यांचे शिक्षण इंग्लंडमध्ये झाले. त्यामुळे ते काहीसे अर्धवट भारतीय आहेत. त्यांचा भारताकडे पाहण्याचा दृष्टिकोण गोऱ्या ब्रिटिशांप्रमाणे पूर्वग्रहदूषित आहे. ज्याप्रमाणे गोऱ्यांना भारतीय समाजाच्या भावना समजत नाही, तसेच मार्क यांचेही झाले आहे. त्यांच्या लिखाणातून हे जाणवते. काही प्रमाणात त्यांची भारतातील लोकांच्या अध्यात्माविषयी, भ्रस्टाचाराविषयी मत योग्य असले तरी बऱ्याच गोष्टींची जाण आपण पूर्णपणे भारतीय असल्याशिवाय होत नाही हेही तितकेच खरे आहे. त्यामुळे या पुस्तकातील काही टीका काही विचार एक भारतीय म्हणून आपल्याला पटत नाहीत. तीस वर्षांहूनही अधिक काळ बी. बी. सी. चे भारतातील प्रतिनिधी म्हणून काम करीत असताना मार्क टुली यांना 'वाईट सरकारी प्रशासन' या केवळ एकाच कारणामुळे भारताच्या प्रगतीला खीळ बसली आहे हे लक्षात आलं. अयोध्या प्रकरणानंतर खुद्द अयोध्येमधील हिंदू लोकांची सहिष्णू वृत्ती, गालिचे विणणार्‍या बालकामगारांच्या प्रश्‍नाचे खरे आणि राजकीय स्वरूप, तेहलका प्रकरणातून उघड झालेल...