Prakash Shenoy's Diary

आतां सुमन देतु अवधान l धुमकुसें साहित्याचेन l जग भोजें नाचवीन l आनंदाचा l आधीचि जगा चंदन आवडे l वरि देवाचें अनुलेपन जोडे l तरि कवणां वालभ न पडे l तया सुखाचें ? l तैसें आएकतां श्रीकृष्णचरित्र l होय सकळ सुखाचें छेत्र l वरि जोडे ब्रम्हसुख पवित्र l ते मर्‍हाटी बोलैन l जिथे भाषेचिये रसवृत्ती l सा भाषांचे कुपे कीजेति निगुती l ते मर्‍हाटी कवण जाणे निरुती l जे रसांचे जीवन l ते मर्‍हाटी बोल रसिक l वरी दावीन देशियेचे बिक l म्हणैन सव्याख्यान श्लोक l मिसें वोवियेचेनि l — नरेंद्र धुमकुसें = गर्दीने, वालभ = आवड, निगुती = नीट, निरुती = योग्य, बिक = महत्व

क्रांतीवीर आणि कृषीमहर्षी: डॉ. पांडुरंग सदाशिव खानखोजे भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात आणि जागतिक कृषी क्षेत्रात आपल्या असामान्य कर्तृत्वाचा ठसा उमटवणारे एक अद्वितीय व्यक्तिमत्त्व म्हणजे डॉ. पांडुरंग सदाशिव खानखोजे. एका हातात मातृभूमीच्या स्वातंत्र्यासाठी बंदूक आणि दुसऱ्या हातात मानवतेच्या कल्याणासाठी धान्याचे कणीस घेणारा असा हा धगधगता महामानव होता. सशस्त्र क्रांती ते जागतिक स्तरावरील कृषी संशोधन असा त्यांचा थक्क करणारा प्रवास भारताच्या इतिहासातील एक सोनेरी पान आहे. बालपण आणि क्रांतीचे संस्कार डॉ. पांडुरंग खानखोजे यांचा जन्म ७ नोव्हेंबर १८८४ रोजी महाराष्ट्रातील वर्धा जिल्ह्यातील पालमपेठ येथे झाला. त्यांच्या कुटुंबात आधीपासूनच देशभक्तीचे वातावरण होते. त्यांच्या आजोबांनी १८५७ च्या स्वातंत्र्यसमराचा थरार प्रत्यक्ष अनुभवला होता. आजोबांकडून ऐकलेल्या शौर्यकथांमुळे पांडुरंगरावांच्या मनात लहानपणापासूनच देशभक्तीचे आणि क्रांतीचे बीज रोवले गेले. पुढील शिक्षणासाठी ते नागपूरला आले, जिथे त्यांच्यावर लोकमान्य टिळकांच्या जहाल राष्ट्रवादी विचारांचा प्रचंड प्रभाव पडला. शालेय जीवनातच त्यांनी 'बाल समाज...

फ्रीडम एट मिडनाइट हे लॅरी कॉलीन्स आणि डॉमिनिक लेपियर या विदेशी जोडगोळीने लिहिलेला भारताच्या स्वातंत्र्याचा इतिहास आहे. साहजिकच तो त्यांच्या विदेशी दृष्टिकोनातून लिहिलेला आहे. पाश्चिमात्य लोकांना भारतीय संस्कृती आणि विचारधारा नीट समजत नाही आणि भारतातील अनेक पारंपारीक संकल्पना त्यांना वेडगळ वाटतात. भारतीय लोकांच्या दारीद्र्याचे आणि गलीच्छपणाचे वर्णन करताना, त्यांची ती अवस्था, त्यांच्यावर १५० वर्षे राज्य करणाऱ्या ब्रिटीश लोकांच्या अमानुष पिळवणुकीने झाली आहे, याचा त्यांना विसर पडतो. पुस्तकात भारतीय लोकांच्या अजागळपणाचा तिरस्कार आणि ब्रिटिश लोकांच्या शिस्तबद्द आचरणाचे कौतुक केलेले आहे. लॉर्ड माऊंटबॅटन नसते तर भारताची वाट लागली असती असा सुर या पुस्तकात बघायला मिळतो. स्वातंत्र्याच्या पूर्वसंध्येत भारतात भयंकर गोंधळ चालला होता. दुसऱ्या महायुद्धात पोळून निघल्यानंतर आपल्या वसाहतींच्या बोज्यातून अचानकपणे बाहेर पडण्याची ब्रिटनला घाई झाली होती. अचानक त्यांचा भारतातील रस कमी झाला होता. भारतातील व्यवस्था लवकरात लवकर भारतीय नेत्यांच्या बोकांडी मारून त्यांना पलायन करायचे होते. तरी आम्ही शिस्तबद्धरित्या...

मानवी संस्कृतीच्या आणि विचारधारेच्या विकासात विज्ञानाचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे. राष्ट्र उभारणीत तंत्रज्ञान जितके गरजेचे आहे, तितकीच एक विवेकी आणि अंधश्रद्धामुक्त समाज घडवण्यात ‘विज्ञान साहित्य’ महत्त्वाची भूमिका बजावत असते. सर्वसामान्यांसाठी विज्ञान म्हणजे अनेकदा क्लिष्ट, अवघड आणि आकलनापलीकडचे क्षेत्र वाटू शकते. परंतु, विज्ञान साहित्य म्हणजे वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि लेखकाच्या सर्जनशील कल्पनेचा सुंदर आविष्कार असतो. हा आविष्कार विज्ञान कथा, विज्ञान कादंबरी किंवा विज्ञान ललितबंधांच्या माध्यमातून व्यक्त होतो. यात अनेक सैद्धांतिक आधार असतात, त्यामुळे विज्ञान लेखकाची जबाबदारी अत्यंत मोठी असते. सर्वसामान्य वाचकांपर्यंत विज्ञानातील गुंतागुंत आणि त्यामागची सैद्धांतिक बाजू सोप्या भाषेत पोहोचवणे महत्त्वाचे ठरते. या अनुषंगाने अनेक लेखकांनी मराठी विज्ञान साहित्यात मोलाचे योगदान दिले आहे. ज्येष्ठ विज्ञान समीक्षक प्रा. रमेश देवधर म्हणतात, ‘भविष्यातील तंत्रज्ञानाचा वेध आणि त्या प्रगतीचा मानवी जीवनावर होणारा परिणाम, विज्ञान साहित्यातून अत्यंत प्रभावीपणे मांडला जातो.’ या साहित्याचे अनेक प्रकार पडतात. जस...

गेल्या कित्येक वर्षांपासून पुस्तकांच्या दुनियेत आणि साहित्य वर्तुळात 'अलकेमीस्ट' (The Alchemist) या नावाची जोरदार चर्चा मी ऐकत आलो आहे. तुम्ही कोणत्याही बुकस्टोअरमध्ये जा किंवा ॲमेझॉनसारख्या ऑनलाईन शॉपिंग साइटवर फेरफटका मारा, 'बेस्टसेलर' या शीर्षकाखाली हे पुस्तक नेहमीच झळकताना दिसते. त्याचे मुखपृष्ठ आणि त्यावरील अफाट खपाचे आकडे पाहून साहजिकच कोणालाही उत्सुकता वाटावी, तशीच ती मलाही वाटली होती. पण गमतीचा भाग असा की, या पुस्तकाच्या नावावरून माझा सुरुवातीला एक मोठा गैरसमज झाला होता. शालेय जीवनात विज्ञानाचा अभ्यास करताना आम्ही 'किमयागार' किंवा 'अलकेमीस्ट' यांच्याबद्दल वाचले होते. हे असे प्राचीन संशोधक होते, जे सामान्य धातूंचे, विशेषतः लोखंडाचे सोने बनवण्याच्या प्रयत्नात आयुष्य खर्ची घालत असत. 'परीस' या काल्पनिक दगडाचा शोध हे त्यांचे ध्येय असे. त्यामुळे मला वाटले की, हे पुस्तक कदाचित त्या प्राचीन विज्ञानावर किंवा त्या संशोधकांच्या चरित्रावर आधारित एखादे माहितीपर पुस्तक असावे. याच कुतूहलापोटी आणि काही अंशी सामाजिक दबावापोटी (कारण 'हे पुस्तक वाचलेच प...

भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासात अनेक पर्व होऊन गेली, पण ज्या पर्वाने ब्रिटीश साम्राज्याचा पाया खरोखरच हादरवून सोडला, ते पर्व म्हणजे 'नेताजी सुभाषचंद्र बोस' आणि त्यांची 'आझाद हिंद फौज'. हे रोमहर्षक पर्व मराठी वाचकांसमोर जिवंत करण्याचे शिवधनुष्य ज्येष्ठ पत्रकार आणि इतिहास अभ्यासक वि. स. वाळिंबे यांनी आपल्या 'नेताजी' या पुस्तकातून समर्थपणे पेलले आहे. वि. स. वाळिंबे यांची लेखनशैली ही केवळ माहिती देणारी नसून ती वाचकाला त्या काळात घेऊन जाणारी आहे. 'व्होल्गा जेथे गंगेला मिळते' असो किंवा 'सतराशे सत्तावन', वाळिंबे इतिहास रंजकरीत्या पण सत्यतेचा आधार न सोडता मांडतात. 'नेताजी' हे पुस्तकही त्याला अपवाद नाही. हे केवळ सुभाषबाबूंचे चरित्र नाही, तर एका अशा महानायकाची गाथा आहे ज्याने "शत्रूचा शत्रू तो आपला मित्र" हे चाणक्यनीतीचे तत्त्व वापरून जागतिक राजकारणाच्या पटावर भारताच्या स्वातंत्र्याचा डाव मांडला. पुस्तकाची सुरुवातच अत्यंत वेगवान आणि नाट्यमय आहे. वाळिंब्यांची भाषा ओघवती आणि प्रवाही आहे. अनेकदा हे पुस्तक वाचताना आपण एखादी 'थ्रिलर...