पु. ल. देशपांडे - बटाट्याची चाळ ★★★

‘बटाट्याची चाळ’ हे पुस्तक मराठी साहित्यातील एक अत्यंत लोकप्रिय आणि क्लासिक स्वरूपाचं विनोदी लेखन आहे. या पुस्तकाचे लेखक, पु. ल. देशपांडे (पु. ल.), हे महाराष्ट्रातील सर्वाधिक लोकप्रिय आणि बहुआयामी साहित्यिकांपैकी एक होते. लेखक, नाटककार, संगीतकार, अभिनेता, वक्ता, आणि संस्कृतीवंत म्हणून त्यांनी मराठी संस्कृतीला एक नवा दृष्टिकोन दिला. ‘बटाट्याची चाळ’ हे त्यांच्या विनोदी लेखनशैलीचे सर्वोत्तम उदाहरण मानले जाते.

‘बटाट्याची चाळ’ या पुस्तकात लेखकाने एका काल्पनिक चाळीतील व्यक्तींचं आणि त्यांच्या स्वभाववैशिष्ट्यांचं सुरेख वर्णन केलं आहे. ‘बटाट्याची चाळ’ ही फक्त एक वास्तू नसून, ती एका विशिष्ट समाजरचनेचे आणि मध्यमवर्गीय मराठी संस्कृतीचे प्रतीक आहे. ही चाळ ‘बटाटा व्यापाऱ्याच्या जमिनीत उभी राहिलेली असल्यामुळे’ तिला ‘बटाट्याची चाळ’ असं नाव मिळालेलं आहे. लेखक स्वतः त्या चाळीत राहतो, हे सांगत तो एक निरीक्षक म्हणून वाचकांसमोर उभा राहतो.

या पुस्तकातील सर्वात मोठी ताकद म्हणजे त्यातील पात्रं. ही पात्रं समाजातील विविध थरातील असून, त्यांचं वर्तन, स्वभाव, बोलण्याची ढब यांतून ते चाळीचं आणि समाजाचं प्रतिबिंब बनतात. या सर्व पात्रांतून लेखकाने त्या काळच्या शहरी मध्यमवर्गीय जीवनाचं इतकं जिवंत चित्र उभं केलं आहे की वाचकांना वाटतं, तेही त्या चाळीत राहात आहेत.

‘बटाट्याची चाळ’ या पुस्तकाचं सर्वात मोठं वैशिष्ट्य म्हणजे त्यातील नर्मविनोदी लेखनशैली. पु. ल. चा विनोद हा उपहासात्मक, व्यंगपूर्ण आणि तरीही सौम्य आणि मानवतेने भरलेला आहे. ते कुणाची थट्टा करताना त्याचं मन:पण दुखवत नाहीत. त्यांच्या विनोदात कटुता नाही, उलट प्रेम, सहानुभूती आणि आपुलकी आहे.

त्यांच्या लेखनशैलीतली एक खास गोष्ट म्हणजे त्यांनी विनोदातून समाजावर मार्मिक टीका केली आहे. उदाहरणार्थ, सरकारी कार्यालयांची ढिलाई, पेंढेरी मानसिकता, कर्मकांड आणि घरगुती भांडणं — हे सगळं त्यांनी इतक्या सहजतेने उलगडलं आहे की ते वाचतानाच हसू फुटतं, पण नंतर त्यावर विचार करायला लावतो. ‘बटाट्याची चाळ’ ही फक्त विनोदाची पुस्तिका नाही. ती एक समाजदर्शन आहे. त्या काळातली चाळसंस्कृती, मध्यमवर्गीयांचे स्वप्न, त्यांची परंपरा, आर्थिक स्थिती, स्त्रियांची भूमिका, धार्मिकता आणि शिक्षण याबाबतचं चित्र या पुस्तकातून स्पष्ट होतं.

पु. ल. च्या लेखनात धर्म, भाषा, शिक्षण, समाजातील सुधारणा या बाबतीत सूचक उपहास आहे. ते कोणत्याही गोष्टीचा गाढा आदर करत नाहीत, पण त्याला उडवून लावणाही नाहीत. त्यांनी धर्माच्या कर्मकांडांवर, सरकारी कामाच्या टाळाटाळीवर, आणि समाजातील ‘पडद्यामागची’ ढोंगी जीवनशैलीवर हलक्याफुलक्या पण परिणामकारक शब्दांत प्रहार केला आहे. लेखकाची भाषा ही सहज, प्रवाही आणि बोलण्याच्या लहेज्यातील आहे. त्यात मराठी भाषेचा गोडवा, कोट्या, म्हणी, संवादांची धमाल यांचं भरपूर प्रमाण आहे. संवाद अतिशय स्वाभाविक आहेत. कुठेही कृत्रिम वाटत नाहीत. त्यामुळे पात्रं आपसूक जिवंत होतात.

‘बटाट्याची चाळ’ हे पुस्तक मराठी साहित्यातील एक सांस्कृतिक दस्तावेज मानलं जातं. ते एका विशिष्ट काळातील आणि जीवनपद्धतीतील जीवनशैलीचं प्रातिनिधिक चित्र आहे. आज जरी चाळसंस्कृती लोप पावत असली, तरी त्या काळचं जीवन या पुस्तकात जिवंत राहिलं आहे. या पुस्तकावर आधारित नाटके, एकपात्री प्रयोग, आणि दूरदर्शनवरील कार्यक्रमही गाजले आहेत. त्यातून हे स्पष्ट होतं की ही केवळ विनोदी गोष्ट नसून ती एका कालखंडाची जीवनगाथा आहे.

‘बटाट्याची चाळ’ हे पुस्तक म्हणजे हसत-हसवत आयुष्याकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन देणारं साहित्य आहे. पु. ल. देशपांडेंची ही कलाकृती केवळ हसवतेच नाही, तर अंतर्मुखही करते. ती आपल्याला स्वतःकडे आणि आपल्या समाजाकडे बघण्याचा आरसा देते, जिथे आपल्या दुर्गुणांचं दर्शन विनोदाच्या लयीमध्ये होतं. आजच्या यांत्रिक आणि तणावपूर्ण जीवनात ‘बटाट्याची चाळ’ वाचणं म्हणजे एक मानसिक टॉनिक घेण्यासारखं आहे. पु. ल. च्या निरीक्षणशक्तीचा, भाषाशैलीचा, आणि विनोदी सेन्सचा अद्भुत नमुना म्हणजे हे पुस्तक आहे. मराठी भाषेतील सर्व साहित्यप्रेमींनी वाचावं असं हे पुस्तक केवळ एक विनोदी संग्रह नसून, एक अजरामर सांस्कृतिक दस्तावेज आहे.

सध्याच्या वाचकासाठी हे पुस्तक काहीसे कालबाह्य आणि कंटाळवाणे वाटू शकते. हे पुस्तक वाचताना स्वत:ला 1950 च्या नुकत्याच स्वतंत्र झालेल्या भारतात आपल्याला जावे लागते. आता बहुतांश चाळी नष्ट होऊन त्यातील रहिवासी ब्लॉक अथवा फ्लॅट मध्ये स्थलांतरित झाल्याने त्यांना या चाळींतल्या वातावरणाची चव नाही समजणार. त्याकाळच्या लेखकांची प्रत्येक काही वाकयानंतर संस्कृत सुभाषिते अथवा श्लोक वापरण्याची खोडही या पुस्तकात दिसून येते. सुरुवातीचे लिखाण थोडे जड झाले असले तरी शेवटच्या "एक चिंतन" या भागाचे लिखाण फार सुरेख झाले आहे. तेव्हाच पु ल हवेतून जरा जमिनीवर उतरलेले दिसतात.