वि. स. वाळिंबे - नेताजी ★★★★★

भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासात अनेक पर्व होऊन गेली, पण ज्या पर्वाने ब्रिटीश साम्राज्याचा पाया खरोखरच हादरवून सोडला, ते पर्व म्हणजे 'नेताजी सुभाषचंद्र बोस' आणि त्यांची 'आझाद हिंद फौज'. हे रोमहर्षक पर्व मराठी वाचकांसमोर जिवंत करण्याचे शिवधनुष्य ज्येष्ठ पत्रकार आणि इतिहास अभ्यासक वि. स. वाळिंबे यांनी आपल्या 'नेताजी' या पुस्तकातून समर्थपणे पेलले आहे. वि. स. वाळिंबे यांची लेखनशैली ही केवळ माहिती देणारी नसून ती वाचकाला त्या काळात घेऊन जाणारी आहे. 'व्होल्गा जेथे गंगेला मिळते' असो किंवा 'सतराशे सत्तावन', वाळिंबे इतिहास रंजकरीत्या पण सत्यतेचा आधार न सोडता मांडतात. 'नेताजी' हे पुस्तकही त्याला अपवाद नाही. हे केवळ सुभाषबाबूंचे चरित्र नाही, तर एका अशा महानायकाची गाथा आहे ज्याने "शत्रूचा शत्रू तो आपला मित्र" हे चाणक्यनीतीचे तत्त्व वापरून जागतिक राजकारणाच्या पटावर भारताच्या स्वातंत्र्याचा डाव मांडला.

पुस्तकाची सुरुवातच अत्यंत वेगवान आणि नाट्यमय आहे. वाळिंब्यांची भाषा ओघवती आणि प्रवाही आहे. अनेकदा हे पुस्तक वाचताना आपण एखादी 'थ्रिलर' कादंबरी वाचत आहोत असा भास होतो. विशेषतः नेताजींच्या कलकत्त्याच्या घरातून सुटून जाण्याचा प्रसंग (महाभिनिष्क्रमण) लेखकाने इतक्या बारकाव्यांसह रंगवला आहे की, वाचकाची उत्कंठा शिगेला पोहोचते. लेखकाने पुराव्यांची, तारखांची आणि संदर्भांची अचूक सांगड घातली आहे. मात्र, कुठेही पाल्हाळिकपणा येत नाही. युद्धनीती, जागतिक राजकारण आणि त्यावेळची भारताची परिस्थिती यांचे विश्लेषण करताना वाळिंबे यांची पत्रकारिता आणि अभ्यासू वृत्ती दिसून येते. पुस्तकाच्या पूर्वार्धात नेताजींच्या वैचारिक जडणघडणीचा आलेख मांडला आहे. महात्मा गांधी आणि काँग्रेसशी असलेले त्यांचे मतभेद, त्रिपुरी काँग्रेसमधील त्यांचे अध्यक्षपद, आणि त्यानंतरचा राजीनामा हा सर्व राजकीय ड्रामा वाळिंब्यांनी तटस्थपणे पण प्रभावीपणे मांडला आहे. गांधीजींच्या अहिंसेच्या मार्गाबद्दल आदर असूनही, केवळ अहिंसेच्या बळावर ब्रिटिशांना हुसकावून लावता येणार नाही, हे नेताजींचे ठाम मत होते. हे मतभेद वैयक्तिक नसून वैचारिक होते, हे लेखक स्पष्ट करतो. या भागातून वाचकाला नेताजींच्या 'पोलादी' मनाची ओळख होते.

पुस्तकाचा सर्वात रोमहर्षक भाग म्हणजे नेताजींचा भारताबाहेरचा प्रवास. वेश पालटून, झियाउद्दीन पठाण बनून काबुलमार्गे रशिया आणि तिथून जर्मनीला जाण्याचा त्यांचा प्रवास अंगावर काटा आणणारा आहे. वाळिंबे यांनी या प्रवासातील धोके, संकटे आणि नेताजींचे धैर्य यांचे वर्णन अतिशय उत्तम केले आहे. जर्मनीत हिटलरशी झालेली भेट आणि त्या भेटीतील तणाव लेखकाने छान टिपला आहे. हिटलरसारख्या हुकूमशहाच्या डोळ्यात डोळे घालून "तुमच्या आत्मचरित्रात भारतीयांबद्दल केलेले लिखाण चुकीचे आहे," हे सांगणारे सुभाषबाबू वाचताना आपली छाती अभिमानाने फुलून येते. त्यानंतर पाणबुडीतून (सबमरीन) जर्मनीतून जपानला जाण्याचा, मृत्यूच्या दाढेतून केलेला प्रवास वाचताना वाचक स्तिमित होतो. ९० दिवस समुद्राखाली, वरती शत्रूच्या युद्धनौकांचा वावर आणि आतमध्ये श्वास कोंडणारी हवा, या परिस्थितीतही नेताजी भारताच्या स्वातंत्र्याची योजना आखत होते, हे चित्रण प्रेरणादायी आहे. पुस्तकाचा उत्तरार्ध 'आझाद हिंद फौजे'ला समर्पित आहे. रासबिहारी बोस यांनी जपानमध्ये केलेली तयारी आणि त्यानंतर सुभाषबाबूंनी फौजेचे नेतृत्व स्वीकारून त्यात ओतलेला प्राण, हा इतिहास वाळिंबे यांनी जिवंत केला आहे.

"तुम मुझे खून दो, मैं तुम्हे आजादी दूंगा" या एका हाकेसरशी हजारो तरुण, स्त्रिया (झाशीची राणी पथक) आणि युद्धकैदी कसे उभे राहिले, याचे वर्णन वाचताना डोळे पाणावतात. जपानी लष्कराशी जुळवून घेताना आलेले अडथळे, तरीही स्वाभिमान न गहाण टाकता केलेली युती, हे नेताजींच्या मुत्सद्दीपणाचे दर्शन घडवते. इंफाळ आणि कोहिमाच्या रणांगणावर आझाद हिंद फौजेने दिलेला लढा, त्यावेळचा पाऊस, अन्नाचा तुटवडा, आणि तरीही सैनिकांचे अदम्य धैर्य याचे वर्णन करताना वाळिंबे यांच्या लेखणीला धार चढते. मोइरांगला फडकलेला तिरंगा हा या लढ्याचा परमोच्च बिंदू होता. पण दुर्दैवाने निसर्ग आणि जागतिक परिस्थिती विरोधात गेली, आणि माघार घ्यावी लागली. ही शोकांतिका लेखकाने अत्यंत संवेदनशीलतेने मांडली आहे. या पुस्तकातून उभे राहणारे नेताजी हे केवळ एक लष्करी नेते नाहीत, तर ते एक द्रष्टे राजकारणी, उत्तम प्रशासक आणि सैनिकांवर जीवापाड प्रेम करणारे 'सरसेनापती' आहेत. सैनिकांसोबत जमिनीवर बसून जेवणारे, त्यांच्या सुख-दुःखात सहभागी होणारे आणि तरीही शिस्तीचे पालन करणारे नेताजी वाचकाला भुरळ घालतात. त्यांची एकाकी झुंज आणि प्रचंड आशावाद (Optimism) पुस्तकाच्या पानापानात जाणवतो.

पुस्तकाच्या शेवटी तैहोकू विमानतळावर झालेला अपघात आणि नेताजींचा मृत्यू यावर भाष्य केले आहे. जरी या मृत्यूभोवती अनेक वाद असले, तरी वाळिंबे यांनी उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे तो प्रसंग मांडला आहे. तो प्रसंग वाचताना, एका जाज्वल्य पर्वाचा अकाली अंत झाल्याची हुरहुर मनाला लागते. वि. स. वाळिंबे यांचे 'नेताजी' हे पुस्तक म्हणजे केवळ इतिहासाचे पुनर्लेखन नाही, तर ती एका ध्येयवेड्या देशभक्ताला दिलेली मानवंदना आहे. आजच्या पिढीला स्वातंत्र्य हे फुकट मिळालेले नाही, तर त्यासाठी एका महानायकाने आपले सर्वस्व पणाला लावून जागतिक महासत्तांना आव्हान दिले होते, याची जाणीव हे पुस्तक करून देते. ज्यांनी कोणी हे पुस्तक वाचले नसेल, त्यांच्यासाठी हे 'मस्ट रीड' (Must Read) आहे. ज्यांना इतिहासाची आवड आहे त्यांच्यासाठी ही मेजवानी आहेच, पण ज्यांना व्यवस्थापन (Management), नेतृत्व (Leadership) आणि जिद्द म्हणजे काय हे शिकायचे आहे, त्यांनीही हे पुस्तक वाचायलाच हवे. एका वाक्यात सांगायचे तर, "प्रत्येक मराठी माणसाच्या आणि भारतीयाच्या घरात असावे असे, रक्तातील देशभक्तीची उकळी वाढवणारे एक स्फूर्तिदायक पुस्तक म्हणजे वि. स. वाळिंबेंचे 'नेताजी' होय."