पाउलो कोएल्हो - द अलकेमीस्ट ★★★★

गेल्या कित्येक वर्षांपासून पुस्तकांच्या दुनियेत आणि साहित्य वर्तुळात 'अलकेमीस्ट' (The Alchemist) या नावाची जोरदार चर्चा मी ऐकत आलो आहे. तुम्ही कोणत्याही बुकस्टोअरमध्ये जा किंवा ॲमेझॉनसारख्या ऑनलाईन शॉपिंग साइटवर फेरफटका मारा, 'बेस्टसेलर' या शीर्षकाखाली हे पुस्तक नेहमीच झळकताना दिसते. त्याचे मुखपृष्ठ आणि त्यावरील अफाट खपाचे आकडे पाहून साहजिकच कोणालाही उत्सुकता वाटावी, तशीच ती मलाही वाटली होती. पण गमतीचा भाग असा की, या पुस्तकाच्या नावावरून माझा सुरुवातीला एक मोठा गैरसमज झाला होता. शालेय जीवनात विज्ञानाचा अभ्यास करताना आम्ही 'किमयागार' किंवा 'अलकेमीस्ट' यांच्याबद्दल वाचले होते. हे असे प्राचीन संशोधक होते, जे सामान्य धातूंचे, विशेषतः लोखंडाचे सोने बनवण्याच्या प्रयत्नात आयुष्य खर्ची घालत असत. 'परीस' या काल्पनिक दगडाचा शोध हे त्यांचे ध्येय असे. त्यामुळे मला वाटले की, हे पुस्तक कदाचित त्या प्राचीन विज्ञानावर किंवा त्या संशोधकांच्या चरित्रावर आधारित एखादे माहितीपर पुस्तक असावे.

याच कुतूहलापोटी आणि काही अंशी सामाजिक दबावापोटी (कारण 'हे पुस्तक वाचलेच पाहिजे' असा एक ट्रेंड सेट झाला होता), मी काही वर्षांपूर्वी हे पुस्तक विकत घेतले. पण जसे अनेकदा होते, तसेच झाले—ते पुस्तक माझ्या बुकशेल्फवर धूळ खात पडून राहिले. अखेर, परवा मी ते हातात घेतले आणि वाचनाचा मुहूर्त साधला. तेव्हा कुठे या पुस्तकाचा खरा संदर्भ आणि आशय माझ्या लक्षात आला. होय, यात 'अलकेमीस्ट'चा उल्लेख आहे, पण हे पुस्तक लोखंडाचे सोने करणाऱ्या विज्ञानाबद्दल नसून, आयुष्याचे सोने करणाऱ्या तत्त्वज्ञानाबद्दल आहे. पाउलो कोएल्हो यांनी या कादंबरीच्या माध्यमातून मानवी स्वप्नांचा आणि ध्येयांचा मागोवा घेण्याचा प्रयत्न केला आहे. प्रत्येक माणसाच्या आयुष्यात काही स्वप्ने असतात, काही ध्येये असतात, जी त्याला एखाद्या गुप्त खजिन्याप्रमाणे खुणावत असतात. या पुस्तकाचा गाभा एका प्रसिद्ध विचाराभोवती फिरतो, तो म्हणजे—"जेव्हा तुम्ही एखाद्या गोष्टीचा मनापासून ध्यास घेता, तेव्हा ती गोष्ट तुम्हाला मिळवून देण्यासाठी संपूर्ण विश्व कटिबद्ध होते आणि तुम्हाला मदत करते." हे तत्त्वज्ञान ऐकायला खूप छान आणि सकारात्मक वाटते, आणि लेखकाने एका काल्पनिक कथेचा आधार घेत हेच तत्त्व वाचकांच्या मनावर बिंबवण्याचा प्रयत्न केला आहे.

कथेची सुरुवात स्पेनमधील अँडालुसिया प्रांतातून होते. सान्टियागो नावाचा एक तरुण मेंढपाळ या कथेचा नायक आहे. एका सामान्य शेतकरी कुटुंबात जन्मलेला आणि चर्चमध्ये शिक्षण घेतलेला हा मुलगा, जगाचा अनुभव घेण्यासाठी आणि प्रवासाच्या ओढीने मेंढपाळ बनतो. त्याला पडणाऱ्या एका स्वप्नाचा पाठलाग करत तो इजिप्तच्या पिरॅमिड्सकडे जाण्याचा निर्णय घेतो. या प्रवासात त्याला अनेक विचित्र आणि रहस्यमयी लोक भेटतात. स्वतःला राजा समजणारा एक म्हातारा, एक काचेच्या वस्तू विकणारा व्यापारी (ज्याच्याकडे काम करून सान्टियागो पैसे कमवतो), एक पुस्तकी ज्ञानावर अवलंबून असलेला इंग्लिशमन, त्याची प्रेयसी बनणारी फातिमा आणि अखेरीस वाळवंटात भेटणारा तो रहस्यमयी 'अलकेमीस्ट'. हे सर्व जण त्याला सहारा वाळवंट पार करून आपल्या ध्येयापर्यंत पोहोचण्यास मदत करतात. या प्रवासात त्याला होणारा आत्मसाक्षात्कार आणि निसर्गाशी संवाद साधण्याची कला, हा या कथेचा मुख्य धागा आहे. लेखक पाउलो कोएल्हो यांची लेखनशैली अत्यंत आध्यात्मिक आणि रूपकात्मक आहे. ते स्वतः एक धार्मिक वृत्तीचे लेखक असल्याने त्यांच्या लेखनात सत्याचा शोध आणि ईश्वरी संकेतांवर विश्वास ठेवण्याचा आग्रह वारंवार दिसून येतो. मानवाने निसर्गाच्या लयीशी एकरूप होऊन कसे जगावे आणि जीवनाचे अंतिम उद्दिष्ट कसे शोधावे, याचे चित्रण त्यांनी केले आहे.

मात्र, एक वाचक म्हणून या पुस्तकाबद्दल माझे मत थोडे संमिश्र आहे. पुस्तकाचा पूर्वार्ध नक्कीच वेधक आहे. कथा वेगाने पुढे सरकते आणि पुढे काय होईल, याची उत्कंठा कायम राहते. सान्टियागोचा संघर्ष आणि त्याचा प्रवास सुरुवातीला आपल्याला खिळवून ठेवतो. पण पुस्तकाचा उत्तरार्ध, विशेषतः वाळवंटातील प्रवास, मला काहीसा रटाळ आणि संथ वाटला. तिथे कथेपेक्षा तत्त्वज्ञानाचा डोस जास्त होतो. त्याच त्याच गोष्टींचा, 'नशिबाचे संकेत' आणि 'विश्वाचा आत्मा' या संकल्पनांचा वारंवार होणारा उल्लेख काही वेळा कंटाळवाणा वाटू लागतो. सर्वात खटकलेली गोष्ट म्हणजे पुस्तकाचा शेवट. ज्या खजिन्यासाठी नायकाने एवढा मोठा खडतर प्रवास केला, जीव धोक्यात घातला, तो खजिना शेवटी त्याला तिथेच सापडतो जिथून त्याने सुरुवात केली होती—त्याच्याच जुन्या ठिकाणच्या एका झाडाखाली! लेखकाला कदाचित हे सांगायचे असेल की 'सुख आपल्या जवळच असते', पण कथेच्या दृष्टीने पाहता हा शेवट मला थोडा फसवल्यासारखा वाटला. जर खजिना तिथेच होता, तर एवढ्या प्रवासाचा आणि त्या संघर्षाचा काय अर्थ उरला? हे तर्काला थोडे विसंगत वाटते.

आता प्रश्न उरतो की, हे पुस्तक इतके 'बेस्टसेलर' का आहे? माझे वैयक्तिक मत असे आहे की, या पुस्तकाची लोकप्रियता त्याच्या साहित्यमूल्यापेक्षा त्याच्या 'मार्केटिंग' आणि 'पोझिशनिंग'वर जास्त अवलंबून आहे. हे पुस्तक आकाराने छोटे आहे, भाषा सोपी आहे आणि ते 'सेल्फ-हेल्प' (स्व-मदत) प्रकारात मोडते. बस स्टँड, रेल्वे स्टेशन किंवा विमानतळावर प्रवासात वाचण्यासाठी एक 'क्विक रीड' म्हणून हे पुस्तक अत्यंत सोयीस्कर आहे. "हे पुस्तक तुमचे आयुष्य बदलेल" अशा प्रकारच्या जाहिरातबाजीमुळे त्याची विक्री प्रचंड झाली असावी. थोडक्यात सांगायचे तर, 'अलकेमीस्ट' हे एक वाचनीय पुस्तक नक्कीच आहे, पण ते 'जगातील सर्वोत्तम' वगैरे आहे असे मानण्याचे कारण नाही. ज्यांना आध्यात्मिक आणि मोटिव्हेशनल वाचनाची आवड आहे, त्यांना ते आवडेल. पण ज्यांना तार्किक आणि वास्तववादी कथा आवडतात, त्यांना ते कदाचित "अतिशयोक्तीपूर्ण" वाटू शकते. माझ्या मते हे पुस्तक एक 'सर्वसाधारण' दर्जाचे आहे, ज्याचा गाजावाजा त्याच्या प्रत्यक्ष गुणवत्तेपेक्षा जास्त झाला आहे.