निवडक धनंजय - तृतीय नेत्र ★★★★★

मराठी साहित्याच्या प्रांतात 'रहस्यकथांचा बादशहा' हे बिरूद मिरवणारे 'धनंजय' नियतकालिक म्हणजे केवळ एक मासिक नसून, तो अनेक पिढ्यांच्या वाचनानंदाचा एक अविभाज्य भाग आहे. नुकताच या नियतकालिकाने आपला पन्नास वर्षांचा यशस्वी प्रवास पूर्ण केला. या सुवर्णमहोत्सवी वर्षानिमित्त अनेक पुस्तक विक्रेत्यांच्या वेबसाइटवर 'गेल्या पन्नास वर्षांतील निवडक रहस्य, भय आणि गूढकथांचा महासंग्रह' असा जो उल्लेख आढळतो, तो कोणत्याही दर्जेदार वाचनप्रेमीला हे पुस्तक खरेदी करण्यासाठी उद्युक्त करण्यास पुरेसा ठरतो. आजच्या धावपळीच्या आणि तंत्रज्ञानाने व्यापलेल्या युगात आपण मोबाइलच्या स्क्रीनमध्ये हरवलो आहोत. परंतु, पूर्वीचा काळ वेगळा होता. जेव्हा दृकश्राव्य माध्यमांची कमतरता होती, तेव्हा सुशिक्षित आणि मध्यमवर्गीय मराठी माणसांमध्ये वाचनाचे प्रचंड वेड होते. मुंबईच्या लोकल ट्रेनमध्ये प्रवास करताना आज जसे प्रत्येकाच्या हातात स्मार्टफोन दिसतात, तसे त्या काळी प्रवाशांच्या हातात एखादे उत्कंठावर्धक 'पॉकेट नॉवेल' असायचे. या पॉकेट नॉवेल्सच्या आणि रहस्यकथांच्या विश्वात 'धनंजय' हे नाव अग्रक्रमाने घेतले जात असे. विशेषतः दिवाळी अंकांच्या हंगामात 'धनंजय'ची वाट पाहणारा एक मोठा वाचकवर्ग आजही अस्तित्वात आहे.

या नियतकालिकाच्या पन्नास वर्षांच्या प्रदीर्घ प्रवासातील सर्वोत्कृष्ट साहित्याचा ठेवा आजच्या पिढीपर्यंत पोहोचवणे हे एक जिकिरीचे काम होते. राजेंद्र प्रकाशनाचे राजेंद्र कुलकर्णी यांनी गेल्या पाच दशकांतील हजारो कथांमधून अत्यंत बारकाईने निवडक कथांचे संपादन केले आणि त्या पुस्तकरूपाने प्रकाशित केल्या. हे संपादन आजच्या वाचकांसाठी खरोखरच एक 'पर्वणी' ठरली आहे. एकाच पुस्तकात ५० हून अधिक कसदार आणि 'एकसोएक' रहस्यकथा वाचायला मिळणे हे साहित्यिकदृष्ट्या दुर्मिळच आहे. मी जेव्हा 'निवडक धनंजय - विज्ञान कथा' आणि 'तृतीय नेत्र' ही दोन्ही पुस्तके वाचायला घेतली, तेव्हा सुरुवातीला विज्ञानाच्या चमत्कारांनी भारावून गेलो आणि त्यानंतर 'तृतीय नेत्र' हातात घेतले. या पुस्तकाचे शीर्षकच इतके प्रभावी आहे की, ते वाचकाच्या अपेक्षा उंचावते. आनंदाची बाब अशी की, हे पुस्तक त्या अपेक्षांना कुठेही तडा जाऊ देत नाही. उलट, गूढ आणि रहस्याच्या एका वेगळ्याच विश्वात वाचकाला घेऊन जाते.

या संग्रहाचे सर्वात मोठे यश म्हणजे त्यातील विषयांचे वैविध्य. केवळ रहस्यकथा देऊन वाचकाला खिळवून न ठेवता, त्यात विज्ञानकथा, दिग्गज साहित्यिकांच्या मुलाखती आणि काही प्रेरणादायी चरित्रे यांचाही समावेश करण्यात आला आहे. यामुळे वाचकाला 'तेच तेच' वाचल्याचा कंटाळा येत नाही. राजेंद्र कुलकर्णी यांनी प्रत्येक कथेच्या शेवटी ज्या 'खुसखुशीत चौकटी' दिल्या आहेत, त्या अंकाची शोभा तर वाढवतातच, पण वाचकाला काही क्षण थांबून विचार करायला किंवा हसायलाही भाग पाडतात. अनेक नामांकित लेखकांना एकाच व्यासपीठावर वाचायला मिळणे, हे या पुस्तकाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य आणि 'संग्रहमूल्य' आहे. आजच्या काळात कागदाचे भाव गगनाला भिडले आहेत आणि छपाईचा खर्चही वाढला आहे. यामुळे पुस्तकांच्या किमती ५०० ते १००० रुपयांच्या दरम्यान पोहोचल्या आहेत. अशा परिस्थितीत 'वाचक दुर्मिळ होत चालला आहे' ही ओरड होणे स्वाभाविक आहे. विकत घेऊन वाचणारा वाचक तर त्याहूनही दुर्मिळ झाला आहे. सर्वसाधारण मराठी माणूस एका पुस्तकासाठी १५०-२०० रुपयांपेक्षा जास्त खर्च करण्यास तयार नसतो. अशा वेळी पुस्तकाचा दर्जा उत्तम राखून त्याची किंमत सामान्य वाचकाच्या आवाक्यात कशी ठेवता येईल, यावर प्रकाशकांनी गांभीर्याने संशोधन करण्याची गरज निर्माण झाली आहे.

राजेंद्र प्रकाशनाने मात्र या आव्हानात्मक परिस्थितीतही पुस्तकाचे संग्रहमूल्य आणि निर्मिती मूल्य उत्तम राखले आहे. ही एका जबाबदार प्रकाशकाची ओळख आहे. 'धनंजय'च्या या महासंग्रहाने मराठी साहित्यातील रहस्य आणि गूढ या प्रकाराला पुन्हा एकदा प्रतिष्ठा मिळवून दिली आहे. रहस्यकथा, विज्ञानकथा आणि गूढकथांची आवड असणाऱ्या प्रत्येक चोखंदळ वाचकाने हे पुस्तक केवळ एकदा वाचून चालणार नाही, तर ते आपल्या वैयक्तिक ग्रंथालयात संग्रही ठेवायला हवे. आपल्या मित्रपरिवाराला आणि नातेवाईकांनाही हे पुस्तक वाचण्यासाठी प्रवृत्त करणे, हेच खऱ्या अर्थाने वाचन संस्कृती जोपासण्याचे काम ठरेल. 'धनंजय'च्या या प्रवासाला पुढील अनेक वर्षांसाठी शुभेच्छा!