पांडुरंग खानखोजे एक अवलिया

क्रांतीवीर आणि कृषीमहर्षी: डॉ. पांडुरंग सदाशिव खानखोजे

भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात आणि जागतिक कृषी क्षेत्रात आपल्या असामान्य कर्तृत्वाचा ठसा उमटवणारे एक अद्वितीय व्यक्तिमत्त्व म्हणजे डॉ. पांडुरंग सदाशिव खानखोजे. एका हातात मातृभूमीच्या स्वातंत्र्यासाठी बंदूक आणि दुसऱ्या हातात मानवतेच्या कल्याणासाठी धान्याचे कणीस घेणारा असा हा धगधगता महामानव होता. सशस्त्र क्रांती ते जागतिक स्तरावरील कृषी संशोधन असा त्यांचा थक्क करणारा प्रवास भारताच्या इतिहासातील एक सोनेरी पान आहे.

बालपण आणि क्रांतीचे संस्कार

डॉ. पांडुरंग खानखोजे यांचा जन्म ७ नोव्हेंबर १८८४ रोजी महाराष्ट्रातील वर्धा जिल्ह्यातील पालमपेठ येथे झाला. त्यांच्या कुटुंबात आधीपासूनच देशभक्तीचे वातावरण होते. त्यांच्या आजोबांनी १८५७ च्या स्वातंत्र्यसमराचा थरार प्रत्यक्ष अनुभवला होता. आजोबांकडून ऐकलेल्या शौर्यकथांमुळे पांडुरंगरावांच्या मनात लहानपणापासूनच देशभक्तीचे आणि क्रांतीचे बीज रोवले गेले.

पुढील शिक्षणासाठी ते नागपूरला आले, जिथे त्यांच्यावर लोकमान्य टिळकांच्या जहाल राष्ट्रवादी विचारांचा प्रचंड प्रभाव पडला. शालेय जीवनातच त्यांनी 'बाल समाज' नावाची गुप्त संघटना स्थापन केली. या संघटनेच्या माध्यमातून ते तरुणांमध्ये स्वदेशीचा आणि स्वातंत्र्याचा प्रचार करत असत. ब्रिटिश सरकारविरुद्ध त्यांनी लहान वयातच बंड पुकारले होते, ज्यामुळे ते लवकरच ब्रिटिशांच्या नजरेत आले.

परदेशगमन आणि लष्करी शिक्षण

ब्रिटीश पोलिसांच्या वाढत्या रोषामुळे आणि पाळतीमुळे भारतात राहून मोठे क्रांतिकारी कार्य करणे शक्य नाही, हे त्यांनी ओळखले. उच्च शिक्षणाच्या निमित्ताने त्यांनी भारत सोडण्याचा निर्णय घेतला. सर्वप्रथम ते जपानला गेले. जपानमध्ये त्यांनी चिनी आणि जपानी क्रांतिकारकांशी संपर्क साधला. त्यानंतर ते अमेरिकेला रवाना झाले.

अमेरिकेत पोहोचल्यानंतर त्यांनी कॅलिफोर्नियातील 'वॉशिंग्टन स्टेट कॉलेज'मध्ये कृषी शाखेत प्रवेश घेतला. मात्र, त्यांचा मुख्य उद्देश केवळ पदवी मिळवणे हा नव्हता, तर सशस्त्र क्रांतीसाठी लागणारे लष्करी शिक्षण आणि शस्त्रविद्या शिकणे हा होता. यासाठी त्यांनी अमेरिकेतील 'माउंट टमालपायस मिलिटरी अकॅडमी'मध्ये प्रवेश मिळवला. तिथे त्यांनी लष्करी डावपेच, बाँब तयार करण्याची पद्धत आणि शस्त्रे चालवण्याचे कठोर प्रशिक्षण घेतले.

'गदर' पक्षाची स्थापना आणि जागतिक संघर्ष

अमेरिकेत असताना डॉ. खानखोजे यांची भेट लाला हरदयाळ, पंडित काशीराम आणि सोहनसिंग भकना यांसारख्या महान नेत्यांशी झाली. भारताला सशस्त्र क्रांतीद्वारे स्वतंत्र करण्याच्या उद्देशाने त्यांनी १९१३ मध्ये 'गदर पक्षा'ची (Ghadar Party) स्थापना करण्यात अत्यंत मोलाची आणि पायाभूत भूमिका बजावली. "गदर" या त्यांच्या मुखपत्रातून ते ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध प्रखर लेखन करत असत.

पहिल्या महायुद्धाच्या काळात ब्रिटिशांची सत्ता उलथवून टाकण्याची सुवर्णसंधी आहे, असे गदर पक्षाच्या नेत्यांना वाटले. यासाठी त्यांनी 'हिंदू-जर्मन कट' रचला. डॉ. खानखोजे यांनी युरोप आणि मध्य पूर्वेतील देशांमध्ये प्रवास करून पाठिंबा मिळवण्याचा प्रयत्न केला. इराण, अफगाणिस्तान आणि बलुचिस्तानच्या सीमेवर जाऊन त्यांनी तिथल्या आदिवासींना ब्रिटिशांविरुद्ध लढण्यासाठी प्रवृत्त केले व एक फौज उभी करण्याचा धाडसी प्रयत्न केला.

अज्ञातवास आणि मेक्सिकोचा आश्रय

पहिल्या महायुद्धानंतर ब्रिटीश गुप्तचर यंत्रणा डॉ. खानखोजे यांच्या मागावर हात धुवून लागली होती. ते युरोपमध्ये भूमिगत झाले, पण पकडले जाण्याच्या भीतीने त्यांनी मेक्सिकोला जाण्याचा निर्णय घेतला. मेक्सिको हा त्यांच्या आयुष्यातील दुसरा आणि अत्यंत महत्त्वपूर्ण टप्पा ठरला. मेक्सिकोमध्ये त्यांनी आपले नाव बदलले आणि एका नव्या जीवनाची सुरुवात केली.

तिथे पोहोचल्यावर त्यांनी आपले लक्ष पुन्हा एकदा आपल्या मूळ शिक्षणाकडे म्हणजेच कृषी क्षेत्राकडे वळवले. मेक्सिकोतील 'नॅशनल स्कूल ऑफ ॲग्रीकल्चर'मध्ये त्यांना प्राध्यापक म्हणून नोकरी मिळाली आणि इथूनच एका नव्या क्रांतीला सुरुवात झाली.

मेक्सिकोतील 'कृषीमहर्षी' आणि हरितक्रांतीचा पाया

मेक्सिकोमधील गरिबी, दुष्काळ आणि तेथील सामान्य शेतकऱ्यांची हलाखीची स्थिती पाहून डॉ. खानखोजे व्यथित झाले. त्यांनी आपले संपूर्ण लक्ष कृषी संशोधनावर केंद्रित केले. त्यांनी विशेषतः मका (Corn) आणि गहू या पिकांवर सखोल संशोधन सुरू केले.

मक्यावरील संशोधन: मक्याच्या उत्पत्तीचा शोध घेताना त्यांनी 'टेओसिन्टे' (Teosinte) या जंगली वनस्पतीपासून मका कसा विकसित झाला, याचा महत्त्वपूर्ण शोध लावला.

नव्या जातींचा विकास: त्यांनी दुष्काळात आणि अतिथंडीतही तग धरू शकणाऱ्या, रोगप्रतिकारक तसेच भरघोस पीक देणाऱ्या मक्याच्या आणि गव्हाच्या नव्या संकरित जाती विकसित केल्या.

कृषी शाळांची स्थापना: शेतकऱ्यांना मोफत कृषी शिक्षण देण्यासाठी त्यांनी 'एस्कुएलास लिब्रेस दे ॲग्रीकल्टुरा' (Escuelas Libres de Agricultura) म्हणजेच मुक्त कृषी शाळांची स्थापना केली.

त्यांच्या या संशोधनामुळे मेक्सिकोमध्ये अक्षरशः कृषी क्रांती घडली आणि मेक्सिको देश अन्नधान्याच्या बाबतीत स्वयंपूर्ण झाला. या महान कार्यामुळे संपूर्ण लॅटिन अमेरिकेत त्यांना 'कृषीमहर्षी' म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

दिएगो रिव्हेरा यांचे भित्तीचित्र:

डॉ. खानखोजे यांच्या कार्याची महती एवढी मोठी होती की, मेक्सिकोचे जगप्रसिद्ध चित्रकार दिएगो रिव्हेरा (Diego Rivera) यांनी 'नॅशनल मिनिस्ट्री ऑफ एज्युकेशन'च्या इमारतीवर असलेल्या एका भव्य भित्तीचित्रात डॉ. खानखोजे यांना अमर केले. या चित्रात ते जगभरातील गरिबांना आणि कामगारांना भाकरी वाटत आहेत, असे दाखवले आहे. एका भारतीय माणसाला मिळालेला हा एक सर्वोच्च आणि अभूतपूर्व सन्मान होता.

मायदेशी परतणे आणि अखेरचे दिवस

१५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारत स्वतंत्र झाला. आपल्या मातृभूमीचे स्वातंत्र्य पाहण्याचे त्यांचे स्वप्न अखेर पूर्ण झाले. स्वातंत्र्यानंतर त्यांच्यावरील सर्व बंदी उठवण्यात आली. भारत सरकारच्या आणि तत्कालीन नेत्यांच्या आग्रहास्तव डॉ. खानखोजे आपल्या कुटुंबासह १९५५ मध्ये कायमचे भारतात परतले. मायदेशी परतल्यावर मध्य प्रदेश सरकारने त्यांना 'कृषी समिती'चे अध्यक्ष म्हणून नेमले. त्यांनी भारतातील कृषी विकासासाठीही अनेक महत्त्वपूर्ण योजना आणि सूचना सरकारला दिल्या. आयुष्याची शेवटची काही वर्षे त्यांनी नागपूरमध्ये घालवली. १८ जानेवारी १९६७ रोजी या महान क्रांतीवीराचे आणि थोर कृषी शास्त्रज्ञाचे नागपूर येथे निधन झाले.

डॉ. पांडुरंग खानखोजे यांचे आयुष्य म्हणजे एक अद्भुत आणि प्रेरणादायी कादंबरीच आहे. देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी घरादारावर तुळशीपत्र ठेवून परदेशात वणवण भटकणारा एक तरुण, आणि पुढे त्याच परक्या भूमीत आपल्या बुद्धिमत्तेच्या जोरावर लाखो गरिबांची भूक मिटवणारा एक जागतिक कीर्तीचा शास्त्रज्ञ, असा हा प्रवास थक्क करणारा आहे. दुर्दैवाने, भारताच्या मुख्य प्रवाहातील इतिहासात त्यांच्या या असामान्य कर्तृत्वाला जेवढी प्रसिद्धी मिळायला हवी होती, तेवढी ती अद्याप मिळालेली नाही. तरीही, दोन खंडांमध्ये क्रांतीची ज्योत पेटवणारा हा 'क्रांतीवीर' आणि 'कृषीमहर्षी' भारतीयांसाठी कायम अभिमानास्पद राहील.