विज्ञान साहित्य आणि विज्ञान ललितबंध
ज्येष्ठ विज्ञान समीक्षक प्रा. रमेश देवधर म्हणतात, ‘भविष्यातील तंत्रज्ञानाचा वेध आणि त्या प्रगतीचा मानवी जीवनावर होणारा परिणाम, विज्ञान साहित्यातून अत्यंत प्रभावीपणे मांडला जातो.’ या साहित्याचे अनेक प्रकार पडतात. जसे की विज्ञान कथा, ज्यामध्ये तांत्रिक व वैज्ञानिक संकल्पनांवर आधारित रंजक जग उभे केले जाते. तर विज्ञान कादंबरी भविष्यकाळातील विस्तृत वैज्ञानिक पट उलगडते. याशिवाय विज्ञान कविता, विज्ञान नाटके आणि वैचारिक लेखही मराठी साहित्यात आले आहेत. यामध्ये लक्ष्मणराव किर्लोस्कर, दि. बा. मोकाशी आणि अलीकडच्या काळात डॉ. भालचंद्र कदम, सुभाष अवचट, आणि डॉ. मीना देशपांडे यांसारख्या लेखकांची नावे प्रामुख्याने घ्यावी लागतील.
नुकतेच मी लेखिका डॉ. अंजली जोशी यांचे ‘अंतराळातील स्पंदने’ हे पुस्तक वाचले. या पुस्तकात त्यांनी अतिशय रसाळ भाषेत खगोलशास्त्र आणि विश्वाच्या निर्मितीची माहिती दिली आहे. यातून त्या लेखनाचा एक वेगळाच प्रयोग करतात. एखाद्या ताऱ्याबद्दल लिहिताना त्या प्रथम त्याचे भौतिक स्वरूप, त्याचे पृथ्वीपासूनचे अंतर, त्याचे जीवनचक्र, ब्लॅक होलची संकल्पना स्पष्ट करतात. त्यानंतर त्या ताऱ्याचे मानवी संस्कृतीतील किंवा पौराणिक कथांमधील स्थान आणि लेखिकेची रात्रीच्या आकाशाशी जोडलेली भावनिक नाळ, असे अनेक पैलू त्या अलगद उलगडतात. त्यामुळे हे पुस्तक केवळ रुक्ष ‘विज्ञान’ राहत नाही किंवा निव्वळ ‘ललित गद्य’ही उरत नाही. हे पुस्तक खऱ्या अर्थाने ‘विज्ञान ललितबंध’ या प्रकारात मोडते. विज्ञान आणि लालित्य यांचा हा सुरेख संगम डॉ. अंजली जोशी यांच्या लेखनात पावलोपावली जाणवतो.
मराठी साहित्यात विज्ञान साहित्याचा प्रवाह तसा जुना असला, तरी त्याचे शास्त्रशुद्ध लेखन नंतरच्या काळात रुजले. समाजातील अनिष्ट प्रथा दूर व्हाव्यात आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन रुजावा, यासाठी साहित्यातून जाणीवपूर्वक प्रयत्न झाले. जसजशी विज्ञान आणि तंत्रज्ञानात प्रगती होत गेली, तसतसे त्याचे पडसाद साहित्यात उमटू लागले. ‘ज्या साहित्यकृतीत विज्ञानाचा आशय आणि माहिती हा मूळ गाभा असतो, ती विज्ञान साहित्यकृती’ असे सर्वसाधारणपणे म्हणता येईल. यात माहितीपर लेखन, वैज्ञानिक तथ्यांवर आधारित कथा आणि विज्ञान काव्य असे प्रमुख प्रकार निर्माण झाले. निव्वळ माहितीपर लेखनाचा वाचकवर्ग हा प्रामुख्याने जिज्ञासू विद्यार्थी, शिक्षक किंवा संशोधक असतो. एखाद्या विषयाची तांत्रिक माहिती मिळावी, यासाठी त्यांचे वाचन असते. पण अशा प्रकारच्या लेखनात लालित्य असतेच असे नाही. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला मराठी साहित्यातील विज्ञान कथा खऱ्या अर्थाने बहरल्या. श्रीधर टिळक, वा. रा. कांत यांनी विज्ञान कथा लेखनाचा पाया रचला. त्यानंतर अनेक दिग्गजांनी स्पेस ट्रॅव्हल, टाइम मशीन, कृत्रिम बुद्धिमत्ता अशा विषयांवर लेखन करून विज्ञान साहित्याला एका वेगळ्याच उंचीवर नेऊन ठेवले.
मराठीत डॉ. सदानंद बोरसे, प्रा. माधुरी कुलकर्णी यांसारख्या लेखकांनी निसर्ग आणि विज्ञानावर अप्रतिम ललित लेखन केले आहे. त्यांनी मराठी गद्यात ‘विज्ञानानुभवाचा’ खरा साक्षात्कार घडवला आहे. खरे पाहता, ‘विज्ञान ललितबंध’ हा प्रकार साहित्य प्रांतात अजूनही काहीसा दुर्लक्षितच राहिला आहे. हे साहित्य मूठभर लोकांच्याच आवडीचे आहे, असा एक समज आहे. विज्ञानाची फक्त अद्भुत आणि चमत्कृतीपूर्ण बाजू सांगून मनोरंजनाचा भाग जास्त लोकप्रिय झाला. पण विज्ञान साहित्य एवढ्यापुरतेच मर्यादित नाही. यामध्ये ‘विज्ञान ललितबंध’ हा प्रकार अत्यंत महत्त्वाचा आहे. हा मराठी साहित्यातील एक अतिशय प्रगल्भ प्रवाह आहे. कारण यात विज्ञानाचे अवघड सिद्धांत हे ललित लेखनाच्या अंगाने येतात, ज्यामुळे रुक्ष वाटणारे विज्ञान सर्वसामान्य माणसाला आपलेसे आणि जवळचे वाटू लागते. तरीही, या साहित्य प्रकाराकडे अद्याप पुरेसे लक्ष दिले जात नाही.
या विज्ञान साहित्य प्रकाराच्या परीक्षणाबाबतही साहित्याच्या वर्तुळात उदासीनता दिसते. परिणामी, हा साहित्य प्रकार सामान्यांपर्यंत पोहोचत नाही. काल्पनिक कथा आणि कादंबऱ्यांवर भरभरून लिहिले जाते, पण त्या तुलनेत ‘विज्ञान ललितबंधावर’ फारशी चर्चा होत नाही. जे लिहिले जाते, त्याच्या समीक्षा-परीक्षणाबाबतही आनंदच असतो. वास्तविक, विज्ञान ललितबंध हा केवळ मनोरंजन करत नाही, तर तो ‘विज्ञान’ आणि ‘कला’ या दोन्ही गोष्टींचा सुरेख मेळ घालतो. हा साहित्य प्रवाह सर्व प्रकारच्या वाचकांना नक्कीच भुरळ घालू शकतो; कारण यामध्ये 'ज्ञान, मनोरंजन, वैज्ञानिक सिद्धांत, कल्पनाविलास' या सर्वांचे उत्तम मिश्रण असते. विद्यार्थ्यांच्या मनात विज्ञानाची गोडी निर्माण करण्यासाठी विज्ञान ललितबंधाची नितांत गरज आहे.
Comments
Post a Comment