जेमी ग्रीन - द पॉसिबिलिटी ऑफ लाईफ ★★★
हे पुस्तक प्रामुख्याने जीवशास्त्राची उत्पत्ती, एक्झोप्लॅनेट्सचा शोध आणि 'गोल्डीलॉक्स झोन' (जिथे जीवसृष्टी फुलण्यासाठी योग्य तापमान असते) यांसारख्या संकल्पनांभोवती फिरते. १९९२ मध्ये जेव्हा पहिल्या एक्झोप्लॅनेटचा शोध लागला, तेव्हापासून खगोलशास्त्रात एक मोठी क्रांती झाली. ग्रीन यांनी या पुस्तकाची विभागणी 'उत्पत्ती', 'ग्रह', 'प्राणी', 'लोक', 'तंत्रज्ञान' आणि 'संपर्क' अशा सहा मुख्य प्रकरणांमध्ये केली आहे. कोपर्निकस व गॅलिलिओ यांच्या ऐतिहासिक शोधांपासून ते आजच्या अत्याधुनिक 'केप्लर स्पेस टेलिस्कोप'पर्यंतचा प्रवास त्या उलगडून दाखवतात.
या पुस्तकाचे सर्वात मोठे बलस्थान म्हणजे यातील विज्ञान आणि साहित्याचा अप्रतिम मेळ. लेखिकेने 'स्टार ट्रेक', 'अरायव्हल', 'अवतार' आणि 'कॉन्टॅक्ट' यांसारख्या प्रसिद्ध चित्रपट आणि कादंबऱ्यांमधील संदर्भांचा अत्यंत चपखल वापर केला आहे. विज्ञानाने आपल्याला काय शोधायचे हे सांगितले, पण ते खऱ्या अर्थाने कसे असेल याची कल्पना आपल्याला सायन्स फिक्शनने दिली, हा मुद्दा ग्रीन अतिशय प्रभावीपणे मांडतात. अॅस्ट्रोबायोलॉजी (खगोलजीवशास्त्र), जीवशास्त्र आणि भाषाशास्त्र यांसारखे विषय सर्वसामान्यांना समजायला अनेकदा कठीण वाटतात. मात्र, ग्रीन यांची भाषाशैली अत्यंत साधी, संवादात्मक आणि ओघवती आहे. क्लिष्ट वैज्ञानिक समीकरणांच्या जंजाळात न अडकता, त्यांनी विज्ञानातील कठीण संकल्पना अगदी सोप्या भाषेत समजावून सांगितल्या आहेत.
हे पुस्तक फक्त परग्रहवासीयांचा शोध घेत नाही, तर ते एकप्रकारे आपल्या मानवी अस्तित्वाचा आरसा आहे. "जर आपल्याला परग्रहावर बुद्धिमत्ता सापडली, तर आपण तिला ओळखू शकू का?" हा प्रश्न लेखिका उपस्थित करते. पृथ्वीवरील डॉल्फिनसारख्या प्राण्यांची बुद्धिमत्ता आणि त्यांची संवाद साधण्याची पद्धत यांचे उदाहरण देऊन, लेखिका आपल्याला विचार करायला लावते की आपण 'बुद्धिमत्ता' मोजण्याचे आपले मानवकेंद्रित निकष संपूर्ण विश्वाला लावू शकत नाही. हे पुस्तक "परग्रहवासी आहेत की नाहीत?" या कंटाळवाण्या प्रश्नावर रेंगाळत न राहता, "ते कसे असू शकतील?" या कल्पनेवर अधिक भर देते. जर परग्रहावरील जीव कार्बनवर आधारित नसतील तर? त्यांना दृष्टीच नसेल आणि ते केवळ ध्वनीच्या आधारे जग अनुभवत असतील तर? असे प्रश्न वाचकांच्या विचारप्रक्रियेला एक नवीन दिशा देतात.
ज्या वाचकांना खगोलशास्त्र, अॅस्ट्रोबायोलॉजी किंवा 'SETI' च्या (Search for Extraterrestrial Intelligence) संशोधनाची अत्यंत तांत्रिक, अचूक आणि आकडेवारीसह माहिती हवी असेल, त्यांच्यासाठी हे पुस्तक निराशाजनक ठरू शकते. या पुस्तकातील साधारण निम्म्याहून अधिक भाग हा विज्ञानकथा आणि वैज्ञानिकांच्या अंदाजांवर आधारित आहे. त्यामुळे हे पुस्तक अनेकदा एखाद्या गंभीर विज्ञान ग्रंथापेक्षा एखाद्या साहित्यिक समीक्षेसारखे अधिक भासते. विज्ञानाचा पाया हा पुराव्यांवर आणि सर्वसंमतीवर आधारित असतो. परंतु परग्रहवासीयांच्या अस्तित्वाबद्दल सध्या विज्ञानात कोणताही ठोस पुरावा किंवा एकमत नाही. त्यामुळे लेखिका संपूर्ण पुस्तकभर केवळ वेगवेगळ्या शक्यतांची चर्चा करत राहते. अथांग चर्चा करूनही शेवटी हाती कोणताच निश्चित वैज्ञानिक निष्कर्ष लागत नाही, ज्यामुळे अचूक उत्तरांच्या शोधात असणारा वाचक काहीसा अतृप्त राहू शकतो.
अनेकदा खगोलशास्त्राबद्दल बोलता बोलता लेखिका भाषाशास्त्र आणि तत्त्वज्ञानाच्या खोल गर्तेत शिरते. उदाहरणादाखल, एखाद्या सायन्स फिक्शन चित्रपटातील कथेचे केलेले अति-सखोल विश्लेषण मूळ वैज्ञानिक मुद्द्यापासून वाचकाला भरकटवते. काही प्रकरणांमध्ये हे विषयांतर खूप जास्त लांबल्यासारखे वाटते आणि वाचनाचा वेग मंदावतो. एलिअन्स कसे असतील, हे समजावून सांगताना लेखिका खऱ्याखुऱ्या वैज्ञानिकांच्या मुलाखती घेते, पण तरीही त्या मुलाखतींमधील उत्तरेही अनेकदा माहिती आणि पुराव्यांपेक्षा अंदाजांवरच अवलंबून असतात. त्यामुळे वास्तवापेक्षा कल्पनाविलासावर लेखिकेने प्रमाणापेक्षा जास्त भर दिला आहे असे जाणवते.
जेमी ग्रीन यांचे 'द पॉसिबिलिटी ऑफ लाईफ' हे पुस्तक म्हणजे विज्ञान आणि साहित्य या दोन भिन्न वाटणाऱ्या जगांना जोडणारा एक सुंदर सेतू आहे. हे पुस्तक अशा लोकांसाठी मुळीच नाही जे केवळ भौतिकशास्त्राची किंवा जीवशास्त्राची कठीण गणिते व सिद्धान्त वाचू इच्छितात. मात्र, जे वाचक आकाशातील ताऱ्यांकडे पाहून कुतूहलाने विचार करतात आणि ज्यांना विज्ञानाच्या माहितीसोबतच कल्पनाशक्तीच्या अमर्याद विश्वात भरारी घ्यायची आहे, त्यांच्यासाठी ही एक उत्तम बौद्धिक मेजवानी आहे. या पुस्तकातील तांत्रिक वैज्ञानिक उणिवा बाजूला ठेवल्यास, हे पुस्तक आपल्याला आपल्याच 'माणूस' असण्याची आणि या अथांग विश्वातील आपल्या स्थानाची अत्यंत सुरेख जाणीव करून देते.
Comments
Post a Comment