Prakash Shenoy's Diary

जेन ऑस्टेन यांचे प्राइड अँड प्रिजूडीस हे इंग्रजी साहित्यातील एक कालातीत क्लासिक मानले जाते. १८१३ मध्ये प्रकाशित झालेल्या या कादंबरीत इंग्लंडमधील १९व्या शतकातील मध्यमवर्गीय समाजाचे चित्रण अत्यंत सूक्ष्मतेने आणि विनोदी शैलीत केले आहे. ही कथा मुख्यतः एलिझाबेथ बेनेट आणि मिस्टर डार्सी यांच्या नात्याभोवती फिरते, पण त्यातून स्त्री-पुरुष संबंध, सामाजिक प्रतिष्ठा, वर्गभेद आणि वैयक्तिक स्वाभिमान यांचे अनेक पैलू उलगडले जातात. एलिझाबेथ बेनेट ही एक बुद्धिमान, स्पष्टवक्ती आणि आत्मनिर्भर तरुणी आहे. तिच्या कुटुंबातील पाच बहिणींमध्ये ती सर्वात वेगळी आहे, विचारांनी परिपक्व आणि सामाजिक रूढींना आव्हान देणारी. मिस्टर डार्सी हा एक श्रीमंत, प्रतिष्ठित पण आरंभी गर्विष्ठ वाटणारा पुरुष आहे. त्यांच्या पहिल्या भेटीतच दोघांमध्ये गैरसमज निर्माण होतो, एलिझाबेथला डार्सीचा गर्व खटकतो, तर डार्सीला एलिझाबेथचे स्पष्टवक्तेपण आणि सामाजिक स्तर खटकतो. पण जसजसे कथानक पुढे सरकते, तसतसे त्यांच्या स्वभावातील बदल, आत्मपरीक्षण आणि परस्पर समजूतदारपणा यामुळे त्यांचे नाते विकसित होते. ऑस्टेनने स्त्रियांच्या विवाहाच्या सामाजिक दबावावर...

साधारण 80-90 च्या दशकात आम्ही शाळेत असताना मराठी गद्यामध्ये असलेले बाळकराम यांचे नाव अद्यापी माझ्या स्मृतिमध्ये ताजे आहे. त्यांच्या रिकामपणाची कामगिरी या लेखनातून आलेला धडा आम्हाला होता. तो काहीसा लहान मुलांच्या वाचनासाठी सोपा केलेला होता. त्याच आठवणीतून मी त्यांचे संपूर्ण बाळकराम हा कथासंग्रह वाचण्याचे ठरवले. लेखक अल्पायुषी होते, ते फक्त 34 वर्षे जगले. या 34 वर्षे जे काही ज्ञान त्यांनी जगाविषयी कमावले त्याचा निचोड त्यांच्या लेखनात प्रकर्षाने जाणवतो. 1910 चा इंग्रजांच्या अंमलाखालील भारत कसा होता, त्यावेळचे बुद्धीजीवी लोक कसे विचार करायचे, त्यांचे शिक्षण कसे होते याचा अनुभव त्यांचे हे लेखन वाचल्यावर आपल्याला मिळते. त्यावेळच्या भाषेत आणि आताच्या भाषेत जमीन अस्मानाचा फरक झाल्यामुळे हे लेखन आधुनिक वाचकांना वाचण्यास जड जाते. त्यामुळे अभ्यासपूर्ण वाचन करणाऱ्या प्रगत वाचकासच याचा रसास्वाद घेता येतो. मीसुद्धा शेवटी शेवटी हे पुस्तक वाचताना कंटाळलो होतो. पण जिद्दीने ते वाचून काढले. राम गणेश गडकरी हे मराठी साहित्यातील एक अत्यंत बहुमुखी व प्रभावशाली लेखक होते. नाटककार, कवी, विनोदी लेखक, निबंधकार, ...

अमिष त्रिपाठी यांचं हे पुस्तक ऐतिहासिक पृष्ठभूमीवर आधारित एक शक्तिशाली आणि प्रेरणादायी पुस्तक आहे. हे पुस्तक एका अशा वीराच्या कहाणीवर आधारित आहे, जो इतिहासाच्या पानांमध्ये फारसा झळकला नाही, परंतु ज्याचं कार्य भारताच्या संरक्षणासाठी अत्यंत महत्त्वाचं ठरलं – राजा सुहेलदेव. अमिषने ही कथा एका काल्पनिक शैलीत मांडली असली तरी ती इतिहासाच्या संदर्भांना आधार देत, देशभक्ती, नेतृत्व आणि एकात्मतेचा संदेश देते. ही कथा 11 व्या शतकातील भारतात, विशेषतः उत्तर प्रदेशमधील बहराईच प्रदेशात घडते. तेव्हा भारतावर तुर्क आक्रमकांचा दबाव वाढत होता. महमूद गझनी आणि त्याच्या सैन्याच्या विध्वंसक आक्रमणांमुळे भारतीय संस्कृती, मंदिरे, आणि लोकजीवन धोक्यात आले होते. या पार्श्वभूमीवर राजा सुहेलदेव आपला स्वराज्य, संस्कृती आणि लोकांचे संरक्षण करण्यासाठी उभा राहतो. राजा सुहेलदेव हा राजा मंगलध्वज यांचा पुत्र असतो. त्याचा भाऊ मल्लदेव गझनीच्या आक्रमणात मारला जातो. हा वैयक्तिक आघात आणि देशाच्या लूटमारीमुळे सुहेलदेव एका लढवय्या योद्ध्यात रूपांतरित होतो. पुढे जाऊन, तो विविध जाती-धर्मांचे वीर आपल्या बाजूला घेतो आणि एक शक्तिशाली सै...

जुल्स वर्न हे सायन्स फिक्शन साहित्याच्या सर्वोत्तम लेखकांपैकी एक मानले जातात. त्यांच्या अनेक सुप्रसिद्ध कादंबऱ्यांपैकी “Journey to the Center of the Earth” ही एक अफाट कल्पनाशक्तीने भरलेली साहसकथा आहे, जी वाचकाला पृथ्वीच्या केंद्रापर्यंत घेऊन जाते. ही कादंबरी 1864 साली फ्रेंच भाषेत प्रथम प्रकाशित झाली आणि त्यानंतर तिचे जगभरातील अनेक भाषांमध्ये अनुवाद झाले. आजही ही कादंबरी विज्ञानकथा आणि साहस साहित्याच्या क्षेत्रात एक मानदंड मानली जाते. ही कथा जर्मनीतील एक नामवंत भूवैज्ञानिक प्रा. ओटो लिडेनब्रॉक, त्याचा पुतण्या अ‍ॅक्सेल आणि त्यांच्या मार्गदर्शक हान्स यांची आहे. कथानायक अ‍ॅक्सेलच्या दृष्टिकोनातून कथन करण्यात आलेली ही गोष्ट आहे. प्राध्यापक लिडेनब्रॉक यांना एक जुनं आइसलँडिक हस्तलिखित सापडतं, ज्यात एका प्राचीन वैज्ञानिकाने पृथ्वीच्या केंद्रात जाण्याचा मार्ग गुप्त कोडमध्ये लिहिलेला असतो. त्या कोडचं भाषांतर करून ते तिघं एकसंध मोहिमेसाठी निघतात – आइसलँडमधील स्नेफेल्स जोकुल ज्वालामुखीच्या मुखातून पृथ्वीच्या अंतर्भागात जाण्यासाठी. ही मोहीम केवळ भूगर्भीय अन्वेषण नसून, एक अद्भुत आणि धाडसी प्रवास आह...

‘बटाट्याची चाळ’ हे पुस्तक मराठी साहित्यातील एक अत्यंत लोकप्रिय आणि क्लासिक स्वरूपाचं विनोदी लेखन आहे. या पुस्तकाचे लेखक, पु. ल. देशपांडे (पु. ल.), हे महाराष्ट्रातील सर्वाधिक लोकप्रिय आणि बहुआयामी साहित्यिकांपैकी एक होते. लेखक, नाटककार, संगीतकार, अभिनेता, वक्ता, आणि संस्कृतीवंत म्हणून त्यांनी मराठी संस्कृतीला एक नवा दृष्टिकोन दिला. ‘बटाट्याची चाळ’ हे त्यांच्या विनोदी लेखनशैलीचे सर्वोत्तम उदाहरण मानले जाते. ‘बटाट्याची चाळ’ या पुस्तकात लेखकाने एका काल्पनिक चाळीतील व्यक्तींचं आणि त्यांच्या स्वभाववैशिष्ट्यांचं सुरेख वर्णन केलं आहे. ‘बटाट्याची चाळ’ ही फक्त एक वास्तू नसून, ती एका विशिष्ट समाजरचनेचे आणि मध्यमवर्गीय मराठी संस्कृतीचे प्रतीक आहे. ही चाळ ‘बटाटा व्यापाऱ्याच्या जमिनीत उभी राहिलेली असल्यामुळे’ तिला ‘बटाट्याची चाळ’ असं नाव मिळालेलं आहे. लेखक स्वतः त्या चाळीत राहतो, हे सांगत तो एक निरीक्षक म्हणून वाचकांसमोर उभा राहतो. या पुस्तकातील सर्वात मोठी ताकद म्हणजे त्यातील पात्रं. ही पात्रं समाजातील विविध थरातील असून, त्यांचं वर्तन, स्वभाव, बोलण्याची ढब यांतून ते चाळीचं आणि समाजाचं प्रतिबिंब बनत...

विज्ञानकथा मराठीत आता एक महत्त्वाचा वाङ्मय प्रकार बनली आहे, आणि याचे स्पष्ट उदाहरण सातत्याने प्रकाशित होणाऱ्या विज्ञानकथांमधून तसेच त्यांच्या विविध संग्रहांमधून दिसते. मराठी विज्ञानकथेचा इतिहास आणि तिचा विकास दाखवणारे प्रातिनिधिक संग्रह प्रकाशित झाले आहेत, आणि ‘धनंजय’ मध्ये प्रकाशित झालेल्या विज्ञानकथांचा संग्रह त्यातील एक महत्त्वपूर्ण उदाहरण आहे. एखाद्या वाङ्मय प्रकाराच्या प्रवासाचा मागोवा घेताना अशा संग्रहांचा उपयोग केला जातो. विज्ञानकथेचा प्रसार करण्यामध्ये मराठी विज्ञान परिषदेसारख्या संस्थांचा, तसेच ‘धनंजय’ सारख्या नियतकालिकांच्या संपादकांचा महत्त्वाचा वाटा आहे. या संग्रहाचे विशेष महत्त्व हे आहे की, त्यातून नियतकालिकाच्या संपादकीय दृष्टिकोनाची आणि विज्ञानकथेच्या एकंदर प्रवाहाशी असलेल्या त्याच्या संवादाची चांगली कल्पना मिळते. या संग्रहातील कथांचा कालखंड १९९० ते २०१२ दरम्यानचा आहे, आणि एक अपवाद फक्त १९७५ मध्ये असलेली निरंजन घाटे यांच्या कथेशी संबंधित आहे. ‘धनंजय’ मासिकाने विज्ञानकथेचा स्वीकार प्रारंभापासूनच केला, विशेषतः १९९० पासून जबाबदार आणि नियमितपणे दिवाळी अंकात विज्ञानकथांचा समा...

भारतीय पौराणिक कथेवर आधारित आधुनिक साहित्य साकारण्यात अमिष त्रिपाठी यांचं नाव अत्यंत आदराने घेतलं जातं. “वॉर ऑफ लंका” हे त्यांचं “रामचंद्र सीरीज”मधील चौथं पुस्तक आहे. या मालिकेतील आधीची तीन पुस्तकं – राम : स्यान ऑफ इश्वाकू , सीता : वॉरीयर ऑफ मिथिला आणि रावण : एनिमी ऑफ आर्यावर्त यांनी वाचकांमध्ये रामायणाविषयी नव्याने उत्सुकता निर्माण केली होती. वॉर ऑफ लंका या चौथ्या आणि निर्णायक भागात अखेर राम आणि रावण यांच्यातील महायुद्ध रंगते. अमिषने या युगप्रसिद्ध कथेला आपल्या खास शैलीत गुंफत एक वेगळाच अनुभव दिला आहे. या कथेची सुरुवात होते तिथून जिथे रावणाने सीतेचे अपहरण केले आहे आणि राम, लक्ष्मण व वानर सेना तिच्या शोधात आहेत. रावणाचे लंकेत राज्य असून त्याने सीतेला बंदी बनवले आहे. राम आपल्या सेनेसोबत समुद्र ओलांडून लंकेकडे प्रस्थान करतो. वानरसेनाप्रमुख हनुमानाचा लंकेत प्रवेश, सीतेला शोधणं आणि लंकेला जाळणं ही पुस्तकातील सुरुवातीची महत्त्वाची घटना आहे. त्यानंतर रामाच्या नेतृत्वाखाली वानर व राक्षसांमधील युद्ध रंगतं. या युद्धात विविध पात्रांचा सहभाग आहे – अंगद, जांबुवंत, सुग्रीव, विभीषण, इंद्रजीत, कुम्भक...