एस. हुसेन झैदी - द डेंजरस डझन ★★★★★
या पुस्तकात झैदी यांनी मुंबई अंडरवर्ल्डमधील बारा कुख्यात 'हिटमेन्स'च्या (सुपारी घेऊन हत्या करणारे गुंड) आयुष्यावर प्रकाश टाकला आहे. मुन्ना झिंगाडा, फरीद तानाशा, बाबा रेड्डी यांसारख्या, अंडरवर्ल्डच्या गुन्हेगारी साम्राज्यात स्वतःचे वर्चस्व नसतानाही आपल्या बॉसच्या आदेशावर रक्ताचे सडे पाडणाऱ्या या १२ क्रूर मारेकऱ्यांच्या कथा या पुस्तकात मांडण्यात आल्या आहेत. स्वतःची टोळी नसतानाही या मारेकऱ्यांचा पोलिसांच्या केस डायऱ्यांमध्ये आणि फायलींमध्ये मोठा गुन्हेगारी आलेख पाहायला मिळतो.
एस. हुसेन झैदी यांची लेखनशैली नेहमीप्रमाणे एखाद्या क्राईम-थ्रिलर चित्रपटासारखीच आहे. हे पुस्तक वाचताना वाचक अक्षरशः खिळून राहतो. या १२ हिटमेन्सच्या आयुष्यातील अनेक अज्ञात प्रसंग, त्यांनी केलेले खून, आणि पोलिसांसोबत झालेल्या चकमकी (एन्काऊंटर्स) यांचे वर्णन इतके जिवंत आहे की ते वाचताना अंगावर काटा येतो. दाऊद इब्राहिमची डी-कंपनी, छोटा राजन गँग आणि अरुण गवळी टोळी यांच्यातील टोळीयुद्धात या मारेकऱ्यांनी बजावलेली भूमिका झैदींनी अत्यंत चित्तवेधक पद्धतीने रंगवली आहे. एका पत्रकाराच्या भूमिकेतून झैदी यांनी अनेक वर्षे गुन्हेगारी विश्वाचे अत्यंत जवळून निरीक्षण केले आहे. या पुस्तकातील माहिती केवळ ऐकीव कथांवर आधारित नसून, पोलीस खात्यातील अनेक जुन्या नोंदी, केस डायऱ्या, क्राईम ब्रँचचे अधिकारी आणि अंडरवर्ल्डच्या गुप्त सूत्रांकडून मिळवलेल्या माहितीवर बेतलेली आहे. यामुळे पुस्तकातील प्रत्येक प्रसंग वास्तवाच्या अत्यंत जवळ जाणारा वाटतो.
हातातील बंदुकीच्या आणि गोळीच्या जोरावर जगणारे हे 'हिटमेन' प्रत्यक्षात कसे विचार करतात? त्यांच्या मनात कोणतीही दयामाया का नसते? बॉसची निष्ठा आणि पैशांची हाव त्यांना कसे अंध बनवते? या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्याचा प्रयत्न या पुस्तकात दिसतो. बॉसच्या आदेशाचे पालन करण्यासाठी कोणत्याही थराला जाणारे हे लोक शेवटी 'ज्यांनी गोळीने जगणे निवडले, त्यांचा शेवटही गोळीनेच होतो' या सत्याला कसे सामोरे जातात, याचे अचूक चित्रण यात आहे. पुस्तकात १२ वेगवेगळ्या मारेकऱ्यांच्या कथा असल्यामुळे वाचकाला कोणत्याही प्रकरणातून वाचन सुरू करता येते. प्रत्येक हिटमॅनची कहाणी, त्याची पार्श्वभूमी आणि काम करण्याची पद्धत वेगळी असल्याने वाचनात एकसुरीपणा येत नाही. प्रत्येक स्वतंत्र प्रकरणातून मुंबई अंडरवर्ल्डच्या एक नवीन पर्वाची ओळख होते, ज्यामुळे वाचनातील गोडी टिकून राहते.
या पुस्तकातील सर्वात मोठी आणि खटकणारी उणीव म्हणजे यातील अनेक संपादकीय चुका. अनेक वाचकांनी आणि 'गुडरीड्स'वरील समीक्षकांनी निदर्शनास आणून दिले आहे की, पुस्तकात व्याकरणाच्या, स्पेलिंगच्या आणि वाक्यरचनेच्या अनेक चुका आहेत. "पुस्तकात गोळ्यांनी चाळण झालेल्या मृतदेहांपेक्षा जास्त संपादकीय चुका आहेत" अशी मार्मिक टीका एका वाचकाने केली आहे . एका कसलेल्या लेखकाच्या पुस्तकाकडून अपेक्षित असणारा दर्जेदारपणा या तांत्रिक चुकांमुळे काहीसा कमी झाल्यासारखा वाटतो. जरी १२ वेगवेगळ्या हिटमेन्सच्या कथा असल्या, तरी या सर्वांचे मूळ काम 'सुपारी घेणे आणि खून करणे' हेच होते. त्यामुळे काही प्रकरणांनंतर कथानकाचा साचा तोच राहिल्यासारखा वाटतो. एका गुन्हेगाराचा उदय, त्याचे क्रूर खून, टोळीयुद्ध आणि शेवटी पोलिसांकडून एन्काऊंटर किंवा प्रतिस्पर्धी टोळीकडून हत्या, हेच चक्र पुन्हा पुन्हा आल्यामुळे एका टप्प्यानंतर वाचकाला कंटाळा येऊ शकतो. सर्वच कथा एकाच धाटणीच्या असल्यामुळे नावीन्याचा अभाव जाणवतो.
या पुस्तकात रक्ताचे सडे पाडणाऱ्या घटनांचे, खुनांचे आणि हिंसेचे अत्यंत थेट वर्णन करण्यात आले आहे. त्यामुळे हे पुस्तक कमकुवत मन असलेल्यांसाठी किंवा लहान मुलांसाठी अजिबात योग्य नाही. वास्तवाचे भान देण्याच्या प्रयत्नात हिंसेचे प्रमाण काही वेळा अंगावर येणारे वाटते आणि वाचकाला अस्वस्थ करते. हे हिटमेन तयार होण्यामागे तत्कालीन मुंबईतील बेरोजगारी, गरिबी, चाळ संस्कृती किंवा मिल कामगारांचे संप अशी काही सामाजिक आणि आर्थिक कारणे होती का? तरुण मुले गुन्हेगारीकडे का वळली? याचा अधिक सखोल आणि मनोवैज्ञानिक वेध या पुस्तकात घेतला गेला असता, तर ते केवळ क्राईम-रिपोर्टिंग न राहता एक उत्तम सामाजिक दस्तावेज बनले असते. झैदी यांनी मुख्य भर हा केवळ 'अॅक्शन', 'क्राईम' आणि 'थ्रिल' वरच ठेवल्याचे जाणवते.
थोडक्यात सांगायचे तर, 'द डेंजरस डझन' हे पुस्तक मुंबईच्या गुन्हेगारी विश्वाचा, अंडरवर्ल्डचा आणि अंडरवर्ल्डच्या रक्तपाताचा इतिहास जाणून घेऊ इच्छिणाऱ्या वाचकांसाठी एक उत्तम मेजवानी आहे. जर तुम्हाला 'ट्रू क्राईम' आणि थ्रिलर पुस्तके वाचायला आवडत असतील, तर एस. हुसेन झैदी यांचे हे पुस्तक तुम्हाला नक्कीच खिळवून ठेवेल. मात्र, वर नमूद केलेल्या संपादकीय चुकांकडे दुर्लक्ष करण्याची आणि अतिशय हिंसक वर्णने पचवण्याची तयारी वाचकाची असायला हवी. झैदी यांनी आपल्या लिखाणातून पुन्हा एकदा हे सिद्ध केले आहे की मुंबईच्या अंडरवर्ल्डच्या खऱ्या कथा, कोणत्याही काल्पनिक चित्रपटापेक्षा अधिक भयानक आणि थरारक आहेत.
Comments
Post a Comment