राम गणेश गडकरी - संपूर्ण बाळकराम ★★

साधारण 80-90 च्या दशकात आम्ही शाळेत असताना मराठी गद्यामध्ये असलेले बाळकराम यांचे नाव अद्यापी माझ्या स्मृतिमध्ये ताजे आहे. त्यांच्या रिकामपणाची कामगिरी या लेखनातून आलेला धडा आम्हाला होता. तो काहीसा लहान मुलांच्या वाचनासाठी सोपा केलेला होता. त्याच आठवणीतून मी त्यांचे संपूर्ण बाळकराम हा कथासंग्रह वाचण्याचे ठरवले. लेखक अल्पायुषी होते, ते फक्त 34 वर्षे जगले. या 34 वर्षे जे काही ज्ञान त्यांनी जगाविषयी कमावले त्याचा निचोड त्यांच्या लेखनात प्रकर्षाने जाणवतो. 1910 चा इंग्रजांच्या अंमलाखालील भारत कसा होता, त्यावेळचे बुद्धीजीवी लोक कसे विचार करायचे, त्यांचे शिक्षण कसे होते याचा अनुभव त्यांचे हे लेखन वाचल्यावर आपल्याला मिळते. त्यावेळच्या भाषेत आणि आताच्या भाषेत जमीन अस्मानाचा फरक झाल्यामुळे हे लेखन आधुनिक वाचकांना वाचण्यास जड जाते. त्यामुळे अभ्यासपूर्ण वाचन करणाऱ्या प्रगत वाचकासच याचा रसास्वाद घेता येतो. मीसुद्धा शेवटी शेवटी हे पुस्तक वाचताना कंटाळलो होतो. पण जिद्दीने ते वाचून काढले.

राम गणेश गडकरी हे मराठी साहित्यातील एक अत्यंत बहुमुखी व प्रभावशाली लेखक होते. नाटककार, कवी, विनोदी लेखक, निबंधकार, टीकाकार अशा विविध भूमिका त्यांनी समर्थपणे पेलल्या. त्यांच्या लेखनात सुसंस्कृत विनोद, भाषेचा लालित्यपूर्ण वापर, समाजावरील सूक्ष्म निरीक्षण आणि वैचारिक प्रगल्भता या बाबी ठळकपणे जाणवतात. त्यांच्या विनोदी साहित्याचा सर्वात प्रसिद्ध आणि उल्लेखनीय भाग म्हणजे संपूर्ण बाळकराम हे पुस्तक होय. "संपूर्ण बाळकराम" हे पुस्तक त्यांच्या बाळकराम या काल्पनिक पात्राच्या माध्यमातून लिहिलेल्या निबंधांचा संग्रह आहे. हे निबंध पूर्वी `चित्र` या मासिकात प्रसिद्ध होत असत. बाळकराम ही व्यक्तिरेखा म्हणजे गडकऱ्यांनी निर्माण केलेला एक आदर्श "सामान्य मराठी गृहस्थ". तो थोडा आळशी, बडबडीत, थोडा फाजील आणि खूपच आत्मकेंद्रित आहे. पण त्याच्या प्रत्येक निरीक्षणात, अनुभवांतून व भाष्यांतून समाजाचे खरे चित्र प्रतिबिंबित होते.

गडकरींच्या लेखनातील प्रमुख वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचा दर्जेदार, बौद्धिक आणि तिरकस विनोद. ‘बाळकराम’ या पात्राच्या तोंडून ते समाजातील विसंगती, दांभिकता, रूढी-परंपरांचे अंधानुकरण, इंग्रजप्रेम, स्त्री-पुरुष संबंध, शिक्षणपद्धती, लग्नसंस्था अशा विविध विषयांवर कोरडे ओढतात. त्यांचा विनोद हा केवळ हसवण्यासाठी नसून, समाजाच्या मनोवृत्तीवर चिंतन करायला भाग पाडतो. "बाळकराम" हा सामान्य गृहस्थ असला, तरी त्याच्या बोलण्यातून लेखक स्वतःची बौद्धिक भूमिका सूचित करतात. बाळकरामचे वर्णन करताना गडकरी म्हणतात, "त्याचे व्यक्तिमत्त्व हे अशा प्रकारचे आहे की, त्याने काहीही केले, काहीही बोलले, तरी वाचक त्याच्यावर हसतात." बाळकराम अत्यंत आत्ममग्न आहे. स्वतःला मोठे लेखक, तत्त्वज्ञ, कवी समजतो, पण प्रत्यक्षात तो फारच हास्यास्पद आहे.

या पात्राच्या माध्यमातून गडकरींनी एक अशी सामाजिक प्रतिमा उभी केली आहे, जी वाचकांना दरवेळी आपल्या ओळखीची वाटते. बाळकराम हा कुठल्याही घरात सापडणारा टिपिकल मध्यमवर्गीय पुरुष आहे, जो झोपण्यात, खाण्यात, आत्मस्तुती करण्यात आणि मोठमोठ्या योजना आखण्यात रमतो. "संपूर्ण बाळकराम" मधील निबंध हे प्रथमपुरुषी निवेदनशैलीत आहेत. त्यामुळे बाळकराम स्वतःच आपल्या आयुष्यातील प्रसंग सांगतो आपल्या पत्नीचे बोलणे, मित्रांशी चर्चा, सामाजिक घटनांवरील मतप्रदर्शन, इत्यादी. ही शैली खूपच प्रभावी ठरते कारण वाचकाला असे वाटते की तो थेट बाळकरामच्या मनात डोकावत आहे.

गडकरींची भाषा ही त्या काळातील क्लिष्ट आणि संस्कृतप्रचुर नव्हे, तर सहज, सुबोध आणि प्रवाही आहे. त्यात मराठीतील म्हणी, वाक्प्रचार, उपमा यांचा अप्रतिम वापर केला आहे. त्यांची विनोदाची शैली कधी कधी फारच बारीकसारीक असते – सूक्ष्म निरीक्षण, उलटसुलट अर्थ, शब्दांमधील खेळ हे त्यांच्या विनोदाचे खरे ठिकाण आहे. ‘संपूर्ण बाळकराम’ मध्ये अनेक निबंध समाविष्ट आहेत, आणि प्रत्येक निबंध एक वेगळा अनुभव देतो. गडकरींच्या विनोदामागे एक खोल सामाजिक चिंतन दडलेले असते. ते हसवतात, पण त्याचवेळी विचार करायला लावतात. उदाहरणार्थ, स्त्रीशिक्षणावरील लेखात, ते बाळकरामच्या हास्यास्पद प्रतिक्रिया दाखवून त्या काळातील पुरुषांचे स्त्रीविषयी असलेले मतभेद उघड करतात. ते समाजातील ढोंग, रूढींचे अंधानुकरण, आंग्लप्रेम, अनाठायी स्वातंत्र्यप्रेम, बिनडोक राष्ट्रवाद या गोष्टींवर टीका करतात – पण ती टीका बोचरी नसून, हसवणारी आहे.

"संपूर्ण बाळकराम" हे पुस्तक १९१० च्या सुमारास लिहिले गेले असले, तरी त्यातील विचार आजही तितकेच सुसंगत आहेत. आजही समाजात ‘बाळकराम’सारखे लोक पाहायला मिळतात. आजच्या सोशल मिडिया युगातही अशा विनोदी आणि व्यंगात्मक लिखाणाची नितांत आवश्यकता आहे. गडकरींच्या ‘संपूर्ण बाळकराम’ या ग्रंथाचे मराठी साहित्यविश्वात अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. विनोदी निबंध या प्रकाराला गडकरींनी प्रतिष्ठा प्राप्त करून दिली. बाळकराम हे पात्र मराठी साहित्यातील अमर विनोदी व्यक्तिरेखांमध्ये गणले जाते पु.ल. देशपांडे यांच्या चंप्याचा पूर्वसूरी, असे काहीसे.

राम गणेश गडकरींचे हे पुस्तक म्हणजे मराठी साहित्यातील विनोदी लेखनाचे अद्वितीय शिखर आहे. बाळकराम ही व्यक्तिरेखा म्हणजे समाजातील विसंगतींवर आरसा दाखवणारा एक बुद्धिमान विनोदी प्रयोग आहे. गडकरींनी त्यातून हसवत-हसवत समाजाचा खरा चेहरा आपल्यासमोर उभा केला आहे. हे पुस्तक केवळ विनोदासाठी वाचावे असे नाही, तर समाजमनाचे प्रतिबिंब, लेखकाची चिकित्सक दृष्टि आणि भाषेचे सौंदर्य यासाठी देखील वाचायलाच हवे. आजच्या घडीला सुद्धा हे लेखन नव्याने समजून घेण्याची गरज आहे. कारण "बाळकराम" फक्त गडकरींच्या लेखनापुरताच मर्यादित नाही, तो आपल्यातल्या प्रत्येकात थोडाफार आजही आहे. वाचकांना हे पुस्तक वाचने काहीसे आव्हानात्मक आहे, परंतु आपले पूर्वज विनोदी लेखन कसे करायचे याचा अनुभव घेण्यासाठी हे पुस्तक अवश्य वाचावे.