ऋषी कपूर - खुल्लम खुल्ला ★★★★

'खुल्लम खुल्ला: ऋषी कपूर अनसेन्सॉर्ड' हे पुस्तक हातात घेताना मला वाटलं होतं की हे एखादं गुळगुळीत आणि सभ्य बॉलिवूड आत्मचरित्र असेल—ज्यातून गॉसिप आणि वादग्रस्त गोष्टींना शिताफीने बगल दिली असेल. पण प्रत्यक्षात, मला असं वाटलं जणू मी थेट चिंटूच्या (ऋषी कपूर) शेजारी, हातात व्हिस्कीचा ग्लास घेऊन एका धुरकट 'ग्रीन रूम'मध्ये बसलो आहे आणि तो त्याच्या आयुष्यातल्या प्रत्येक गोष्टीचा, प्रत्येक वादाचा आणि प्रत्येक हृदयभंगाचा पाढा माझ्यासमोर वाचत आहे. हा अनुभव अतिशय जवळचा, अंगावर काटा आणणारा आणि प्रसंगी अगदी खळबळजनक होता. ही एखाद्या चित्रपट ताऱ्यासोबत चहा पिताना मारलेली गप्पांची साधी मैफल नाही; तर भरधाव वेगाने जगलेल्या एका आयुष्याचा हा 'बॅकस्टेज पास' आहे.

राज कपूर यांचा मुलगा, रणबीर कपूरचा बाप आणि बॉलिवूडचा कायमस्वरूपी 'लव्हर बॉय' असलेला ऋषी कपूर—फक्त आपल्या घराण्याच्या वलयावर सहज विसंबून राहू शकला असता. पण 'खुल्लम खुल्ला'च्या आकर्षणाचे मुख्य कारण हेच आहे की, त्याने तसं करायला स्पष्ट नकार दिला. 'मेरा नाम जोकर' मधील त्याच्या नवख्या पदार्पणापासून ते 'बॉबी'मधील वेड्या प्रेमापर्यंत, कुटुंबाच्या अपेक्षांच्या ओझ्यापासून ते करिअरच्या मध्यंतरानंतर आलेल्या नैराश्याच्या झळांपर्यंत, ऋषी कपूरने सगळंच अगदी मोकळेपणाने मांडलं आहे. तो आकर्षक आहे, थोडासा गर्विष्ठ आहे, हळवा आहे, खोडकरही आहे — कधीकधी तर हे सगळं एकाच वेळी आहे — आणि तो तुम्हाला हे सगळं कोणत्याही 'फिल्टर'शिवाय पाहण्याचं आमंत्रण देतो.

हे पुस्तक खऱ्या आयुष्यातून थेट उचललेल्या किस्स्यांनी खचाखच भरलेलं आहे. त्याने आपला पहिला 'फिल्मफेअर' पुरस्कार विकत घेतल्याची दिलेली कबुली, बॉलिवूडच्या "ग्लॅमर" बद्दलची तुमची समजच बदलून टाकते. अमिताभ बच्चन यांच्यासोबतचे ताणलेले संबंध, शम्मी कपूर आणि फिरोज खान यांच्यासोबत दारूच्या नशेत झालेले वाद आणि दाऊद इब्राहिम—होय, थेट अंडरवर्ल्डसोबतचा—अंगावर काटा आणणारा सामना, या सगळ्या गोष्टी तो उघड करतो. पुस्तकातला प्रत्येक किस्सा हा वेळेत गोठवलेल्या एखाद्या सिनेमॅटिक फ्रेमसारखा समोर येतो, ज्यात हास्य आहे, तणाव आहे आणि हवेत व्हिस्कीचा तो हलकासा गंधही आहे.

मीना अय्यर यांच्या सहलेखनामुळे पुस्तकाची भाषा अतिशय खेळकर आणि जिवंत वाटते; ती अगदी ऋषी कपूरच्या विचार प्रक्रियेची लय पकडते: फटकेबाजी, विषयांतरे आणि अचानक होणारे आत्मपरीक्षण. पुस्तकाचा प्रवाह नेहमीच सरळ रेषेत नसतो—एका क्षणी तुम्ही एखाद्या पार्टीत असता, तर दुसऱ्याच क्षणी कुटुंबातल्या भांडणात—पण खरी मजा त्यातच आहे. आयुष्य, आणि त्यातही 'कपूर' घराण्याचं आयुष्य, कधीही सरळ आणि टापटीप नसतं. आणि याच ओबडधोबड आणि गोंधळलेल्या मांडणीतून खरा ऋषी कपूर झळाळून उठतो.

मला सर्वात जास्त भावली ती यातली भावनिक प्रामाणिकता. दशकानुदशके पडद्यावर अजरामर प्रेमगीते गाणारा हा माणूस, खाजगी आयुष्यात मात्र चिंता आणि आत्मविश्वासाच्या अभावाशी लढत होता. तो नैराश्याबद्दल कुठलाही आडपडदा न ठेवता बोलतो, लग्न आणि मत्सर यावर स्पष्टपणे भाष्य करतो आणि प्रसिद्धी व अपयशाकडे एका मिश्किल हास्याने पाहतो. हे क्षण पुस्तक वाचून झाल्यावरही दीर्घकाळ मनात रेंगाळतात आणि आपल्याला आठवण करून देतात की सर्वात तेजस्वी ताऱ्यांच्याही वाट्याला अंधार असू शकतो.

हे पुस्तक म्हणजे एक सिनेमॅटिक कोलाज आहे: ज्यात सेटवरची स्पर्धा, कुटुंबातले विचित्र पण मजेशीर स्वभाव, रोमँटिक किस्से आणि बॉलिवूडच्या सुवर्णयुगाची नशा सामावलेली आहे. ते विस्कळीत आहे, लखलखीत आहे आणि कुठलाही आव न आणता अस्सल मानवी स्वभावाचं दर्शन घडवणारं आहे. काही वेळा पुस्तकाचा वेग मंदावल्यासारखा वाटतो—जुन्या चित्रपटांबद्दलच्या आठवणी किंवा न संपणारे पार्टीचे किस्से जरा जास्तच लांबल्यासारखे वाटू शकतात—तरीही या पुस्तकातील उत्कट क्षण इतके रंगतदार आहेत की ते या त्रुटी भरून काढतात.

'खुल्लम खुल्ला' हे एका चरित्रापेक्षा खूप काही वेगळे आहे; ते वारसा, प्रतिभा, नशीब आणि धाडस यावरचं एक चिंतन आहे. ऋषी कपूर आपल्याला, बऱ्याचदा नकळतपणे, हे शिकवतो की प्रामाणिकपणा आणि आपले कच्चे दुवे मान्य करणे हे एखाद्या ब्लॉकबस्टर चित्रपटासारखेच नाट्यमय आणि खिळवून ठेवणारे असू शकते. चाहत्यांसाठी, हा पडद्यामागच्या गुपितांचा एक खजिना आहे. तर सामान्य वाचकासाठी, हा मोकळेपणा, हजरजबाबीपणा आणि बिंधास्त जगण्याचा एक उत्तम धडा आहे.

हे पुस्तक मिटेपर्यंत, मला असं वाटत होतं की मी एखाद्या अशा मित्रासोबत संपूर्ण रात्र घालवली आहे, जो तुमच्याशी खोटं बोलायला साफ नकार देतो—असा मित्र ज्याच्या गोष्टी तुम्हाला हसवतात, अंगावर काटा आणतात आणि कधीकधी शांतपणे विचार करायला लावतात. ऋषी कपूरचं आयुष्य, त्यातील सर्व विरोधाभास आणि चढ-उतारांसह, मनात कायम राहणारा एक प्रकाश देऊन जातं.

'खुल्लम खुल्ला' हातात घ्या आणि ऋषी कपूरला त्याच्या आयुष्याचा एक पेग तुमच्यासाठी ओतू द्या—अगदी 'नीट', अनफिल्टर्ड आणि अविस्मरणीय!