अरुण साधू - ड्रॅगन जागा झाल्यावर ★★★★

मराठी साहित्यामध्ये आंतरराष्ट्रीय राजकारण, जागतिक घडामोडी आणि परकीय देशांचा इतिहास यांवर सखोल व अभ्यासपूर्ण लेखन करणारे मोजकेच लेखक आहेत; त्यामध्ये ज्येष्ठ पत्रकार आणि साहित्यिक अरुण साधू यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते. त्यांचे 'ड्रॅगन जागा झाल्यावर' हे पुस्तक चीनच्या राजकीय, आर्थिक आणि सामाजिक उत्थानाचा अत्यंत बारकाईने वेध घेणारे एक महत्त्वाचे साहित्य आहे. 'ड्रॅगन' हे चीनचे जागतिक प्रतीक मानले जाते. शतकानुशतके स्वतःच्याच कोषात असलेला आणि एकाधिकारशाहीच्या झोपेत असलेला हा 'ड्रॅगन' जेव्हा जागा होतो, तेव्हा तो जागतिक राजकारणासाठी, अर्थव्यवस्थेसाठी आणि विशेषतः भारतासारख्या शेजारी राष्ट्रासाठी किती मोठे आव्हान निर्माण करू शकतो, याचे सविस्तर विश्लेषण या पुस्तकात करण्यात आले आहे.

बऱ्याचदा भारतीय लेखकांकडून चीनबद्दल लिहिल्या जाणाऱ्या साहित्यात १९६२ च्या युद्धाची कटुता किंवा एक 'शत्रू राष्ट्र' म्हणून असलेला पूर्वग्रह डोकावतो. मात्र, अरुण साधू यांनी एका कसलेल्या पत्रकाराच्या भूमिकेतून चीनकडे अत्यंत तटस्थपणे पाहिले आहे. चीनच्या प्रगतीचे श्रेय त्यांना देताना लेखकाने कुठेही आखडता हात घेतलेला नाही, तसेच त्यांच्या चुकांवर बोट ठेवतानाही मागेपुढे पाहिलेले नाही. सध्याचा महासत्ता बनण्याच्या मार्गावर असलेला चीन समजून घेण्यासाठी त्यांचा भूतकाळ समजणे आवश्यक आहे. माओ झेडोंग यांच्या नेतृत्वाखालील कम्युनिस्ट क्रांती, त्यानंतर आलेला 'ग्रेट लीप फॉरवर्ड'चा अयशस्वी प्रयोग आणि भयंकर 'सांस्कृतिक क्रांती' मुळे चीनचे झालेले प्रचंड नुकसान लेखकाने अतिशय प्रभावीपणे मांडले आहे. या पडझडीनंतर डेंग झियाओपिंग यांनी कम्युनिस्ट विचारसरणी आणि भांडवलशाही यांचा जो अनोखा मेळ घातला, त्याचे वर्णन वाचकांना खिळवून ठेवते.

भूराजकीय आणि आंतरराष्ट्रीय अर्थव्यवस्थेसारखे विषय सामान्य वाचकाला अनेकदा क्लिष्ट किंवा रुक्ष वाटू शकतात. परंतु अरुण साधू यांच्या सिद्धहस्त आणि प्रवाही लेखणीमुळे हे पुस्तक एका उत्कंठावर्धक कादंबरीसारखे वाचनीय झाले आहे. जागतिक राजकारणातील गुंतागुंतीचे धागेदोरे त्यांनी सामान्य मराठी वाचकाला समजेल अशा सोप्या भाषेत उलगडून दाखवले आहेत. या पुस्तकाचे आणखी एक मोठे यश म्हणजे, हे पुस्तक वाचकाला चीनच्या प्रगतीची भारताशी सातत्याने तुलना करण्यास प्रवृत्त करते. एकाच वेळी स्वातंत्र्य मिळवूनही चीन आज अर्थव्यवस्थेत आणि उत्पादनात भारताच्या कितीतरी पटीने पुढे कसा गेला, तिथल्या नेतृत्वाची दूरदृष्टी आणि कठोर निर्णयक्षमता या बाबींवर हे पुस्तक अचूक प्रकाश टाकते.

कोणत्याही राजकीय किंवा आंतरराष्ट्रीय संबंधांवर आधारित पुस्तकाची सर्वात मोठी मर्यादा म्हणजे झपाट्याने बदलणारा काळ. हे पुस्तक ज्या काळात लिहिले गेले, त्यानंतर आजच्या घडीला चीनमध्ये आणि जागतिक राजकारणात प्रचंड मोठे बदल झाले आहेत. शी जिनपिंग यांची आक्रमक विस्तारवादी नीती, 'बेल्ट अँड रोड इनिशिएटिव्ह', दक्षिण चीन समुद्रातील वाद, गलवान खोऱ्यातील भारत-चीन संघर्ष आणि कोविड-१९ महामारीनंतर चीनविषयी जगात निर्माण झालेला अविश्वास यांसारख्या आजच्या ज्वलंत विषयांचा संदर्भ या पुस्तकात साहजिकच मिळत नाही. त्यामुळे आजच्या वाचकाला काही अंशी हे पुस्तक वर्तमानाशी जोडताना 'जुने' वाटू शकते.

चीनच्या विकासाचा वेग समजावून सांगण्यासाठी लेखकाने काही प्रकरणांमध्ये प्रचंड प्रमाणावर आकडेवारी आणि आर्थिक आलेख दिले आहेत. अर्थशास्त्राची फारशी आवड नसलेल्या सामान्य वाचकाला या आकडेवारीच्या जंजाळामुळे काही ठिकाणी कंटाळा येऊ शकतो. ही आकडेवारी थोडी कमी करून जर सामाजिक विश्लेषणावर अधिक भर दिला असता, तर पुस्तक अधिक रंजक झाले असते. हे पुस्तक प्रामुख्याने 'मॅक्रो लेव्हल' म्हणजे देशाचे राजकारण, अर्थव्यवस्था आणि जागतिक धोरणे यांवर भाष्य करते. परंतु, या विकासाच्या मॉडेलखाली चिरडल्या गेलेल्या सामान्य चिनी नागरिकाची घुसमट, तिथे नसलेले भाषण-स्वातंत्र्य, मानवाधिकारांचे होणारे घोर उल्लंघन आणि जनमानसावर झालेला मानसिक आघात यांसारख्या भावनिक आणि सूक्ष्म मुद्द्यांवर पुस्तकात तुलनेने कमी चर्चा झाली आहे असे जाणवते. चिनी माणसाचे 'व्यक्तिगत' दुःख यात तितकेसे उमटत नाही.

एकूणच, 'ड्रॅगन जागा झाल्यावर' हे पुस्तक आंतरराष्ट्रीय राजकारण, अर्थशास्त्र आणि विशेषतः आशियाई राजकारणात रस असलेल्या प्रत्येक मराठी वाचकाने आवर्जून वाचावे असेच आहे. जरी आजच्या घडीला यातील काही राजकीय संदर्भ बदलले असले, तरी चीन या देशाची मूलभूत मानसिकता, त्यांची काम करण्याची शिस्तबद्ध पद्धत, प्रगतीसाठी त्यांनी दिलेला लढा आणि भविष्यातील जगावर अधिराज्य गाजवण्याची त्यांची महत्त्वाकांक्षा समजून घेण्यासाठी हे पुस्तक एका 'पायाभूत ग्रंथा'सारखे काम करते. मराठी साहित्यात जागतिक स्तरावरच्या घडामोडींवर दर्जेदार आणि अभ्यासपूर्ण लेखन आणण्याच्या अरुण साधू यांच्या प्रयत्नांचे हे पुस्तक म्हणजे एक अत्यंत उत्कृष्ट उदाहरण आहे.